Συντάκτης: Kostas Bertsias

Από συνέντευξη που παραχώρησε ο Κορνήλιος Καστοριάδης.

Ερώτηση Δημοσιογράφου: Συχνά λέγεται ότι η Ελλάδα είναι «προβληματική», στην Ελλάδα «όλα γίνονται στον αέρα», «χωρίς προγραμματισμό», «χωρίς βάρος». Με τέτοιες διαπιστώσεις συμφωνούν πολλοί. Αλλά περιορίζονται συνήθως μόνο στις διαπιστώσεις.

Γνωρίζω ότι η ελληνική κατάσταση σας απασχολεί βαθιά. Ποια είναι η ερμηνεία σας για όσα συμβαίνουν; Γιατί συμβαίνουν έτσι τα πράγματα στην Ελλάδα; Ποιες οι βαθύτερες αιτίες;

Καστοριάδης:  Πρώτον, δεν ξέρω. Δεύτερον, στο μέτρο που μπορώ να ξέρω κάτι, είναι ότι η πολιτική ζωή του ελληνικού λαού τελειώνει περίπου το 404 π.χ.

Δημοσιογράφος: Νομίζω ότι θα ενοχλήσει πολύ αυτή η διατύπωσή σας.

Καστοριάδης: Τι να κάνουμε. Μιλώ για την πραγματική πολιτική ζωή του λαού ως αυτόνομου παράγοντα. Δεν μιλώ για μάχες, για αυτοκράτορες, για Μεγαλέξανδρους και Βασίλειους Βουλγαροκτόνους. Μετά τον πέμπτο π.Χ. αιώνα και την αυτοκυβέρνηση του λαού στις δημοκρατικές πόλεις -και πάντως, μετά τον περίεργο τέταρτο π.Χ. αιώνα- η ελληνική ελευθερία πεθαίνει. Οι ελληνικές πόλεις γίνονται υποχείριες των βασιλέων της Μακεδονίας. Βεβαίως, ο Αλέξανδρος και οι διάδοχοί του παίζουν έναν κοσμοϊστορικό ρόλο.

Κατακτούν την Ασία και την Αίγυπτο. Διαδίδουν την ελληνική γλώσσα και παιδεία. Αλλά πολιτική ζωή, πλέον, δεν υπάρχει. Τα βασίλεια των διαδόχων του Αλεξάνδρου, ως πολιτική συγκρότηση, είναι ουσιαστικά μοναρχίες. Εξάλλου, καθώς ξέρουμε, ο ίδιος ο Αλέξανδρος αντιμετώπισε στασιασμό των Ελλήνων που είχε πάρει μαζί του, διότι ήθελε να τους υποχρεώσει να γονυπετούν μπροστά του, όπως οι Πέρσες μπροστά στο Μεγάλο Βασιλέα – πράγμα ανθελληνικότατο.

Σε όλη τη διάρκεια της ελληνιστικής εποχής οι ελληνικές πόλεις, με λίγες περιθωριακές και παροδικές εξαιρέσεις, αποτελούν παιχνίδια στα χέρια των ελληνιστικών δυναστειών. Ακολουθεί η ρωμαϊκή κατάκτηση, κάτω από την οποία οι ελληνικές πόλεις δεν έχουν παρά μόνον κοινοτική ζωή. Κατόπιν, έρχεται η βυζαντινή αυτοκρατορία. Το Βυζάντιο είναι μια ανατολική, θεοκρατική μοναρχία.

Στο Βυζάντιο η πολιτική ζωή περιορίζεται στις ίντριγκες της Κωνσταντινούπολης, του αυτοκράτορα, των “δυνατών” και των ευνούχων της αυλής. Και βεβαίως, τα σχολικά μας βιβλία δεν αναφέρουν ότι στη βυζαντινή αυλή υπήρχαν ευνούχοι, όπως σ’ αυτήν του Πεκίνου.

Δημοσιογράφος: Όλα αυτά αφορούν ένα πολύ μακρινό ιστορικό παρελθόν. Η Ελλάδα ως σύγχρονο νεοελληνικό κράτος έχει, ήδη, ιστορία εκατόν εβδομήντα ετών. Θα θέλατε να επικεντρώσετε σ’ αυτή την περίοδο;

Καστοριάδης:  Μα, αυτή η περίοδος είναι ακατανόητη χωρίς τους είκοσι έναν αιώνες ανελευθερίας που προηγήθηκαν. Λοιπόν, μετά το Βυζάντιο έρχεται η τουρκοκρατία. Μην ανησυχείτε, δεν θα μπω σε λεπτομέρειες. Θα αναφέρω μόνο ότι επί τουρκοκρατίας όση εξουσία δεν ασκείται απευθείας από τους Τούρκους, ασκείται από τους κοτζαμπάσηδες (τους εντολοδόχους των Τούρκων), οι οποίοι κρατούν τους χωριάτες υποχείριους.

Συνεπώς, ούτε σ’ αυτή την περίοδο μπορούμε να μιλήσουμε για πολιτική ζωή. Όταν αρχίζει η Επανάσταση του 1821, διαπιστώνουμε από τη μια μεριά τον ηρωισμό του λαού και από την άλλη, σχεδόν αμέσως, την τεράστια αδυναμία να συγκροτηθεί μια πολιτική κοινωνία. Την επομένη της πτώσης της Τριπολιτσάς αρχίζουν οι εμφύλιοι πόλεμοι.

Δημοσιογράφος: Πού οφείλεται αυτή η «τεράστια αδυναμία να συγκροτηθεί μια πολιτική κοινωνία»; Ποιοι είναι οι λόγοι;

Καστοριάδης:   Ουδείς μπορεί να δώσει απάντηση στην ερώτησή σας για ποιο λόγο, κάποιος, σε μιαν ορισμένη στιγμή, δεν δημιούργησε κάτι. Η συγκρότηση ενός λαού σε πολιτική κοινωνία δεν είναι δεδομένη, δεν είναι κάτι που χαρίζεται, αλλά κάτι που δημιουργείται. Μπορούμε απλώς να διαπιστώσουμε ότι, όταν απουσιάζει μια τέτοια δημιουργία, τα χαρακτηριστικά της προηγούμενης κατάστασης διατηρούνται ή αλλάζουν μόνο μορφή.

Δημοσιογράφος: Και ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτά στην ελληνική περίπτωση;

Καστοριάδης: Ορισμένα τα εντοπίζουμε, ήδη, στους εμφύλιους πολέμους της Επανάστασης του 1821. Βλέπουμε, για παράδειγμα, ότι η νομιμοφροσύνη και η αλληλεγγύη έχουν τοπικό ή τοπικιστικό χαρακτήρα, ισχυρότερο συχνά από τον εθνικό. Βλέπουμε, επίσης, ότι οι πολιτικές κατατάξεις και διαιρέσεις είναι συχνά σχετικές με τα πρόσωπα των «αρχηγών» και όχι με ιδέες, με προγράμματα, ούτε καν με “ταξικά” συμφέροντα.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό είναι η στάση απέναντι στην εξουσία. Στην Ελλάδα, μέχρι και σήμερα, το κράτος εξακολουθεί να παίζει τον ρόλο του ντοβλετιού, δηλαδή μιας αρχής ξένης και μακρινής, απέναντι στην οποία είμαστε ραγιάδες και όχι πολίτες.

Δεν υπάρχει κράτος νόμου και κράτος δικαίου, ούτε απρόσωπη διοίκηση που έχει μπροστά της κυρίαρχους πολίτες. Το αποτέλεσμα είναι η φαυλοκρατία ως μόνιμο χαρακτηριστικό. Η φαυλοκρατία συνεχίζει την αιωνόβια παράδοση της αυθαιρεσίας των κυρίαρχων και των «δυνατών»: ελληνιστικοί ηγεμόνες, Ρωμαίοι ανθύπατοι, Βυζαντινοί αυτοκράτορες, Τούρκοι πασάδες, κοτζαμπάσηδες, Μαυρομιχάληδες, Κωλέττης, Δηλιγιάννης.

Δημοσιογράφος: Εξαιρέσεις δεν βλέπετε να υπάρχουν; Εξαιρέσεις εντοπισμένες κυρίως στον 19ο και στον 20ό αιώνα;

Καστοριάδης: Ε, υπάρχουν δυο-τρεις εξαιρέσεις: ο Τρικούπης, ο Κουμουνδούρος, το βενιζελικό κίνημα στην πρώτη περίοδό του. Αλλά τα όποια αποτελέσματά τους καταστράφηκαν από τη δικτατορία του Μεταξά, την Κατοχή, τον Εμφύλιο, τον ρόλο του παλατιού, τη δικτατορία της 21ης Απριλίου, την πασοκοκρατία.

Στο μεταξύ, μεσολάβησε ο σταλινισμός που κατόρθωσε να διαφθείρει και να καταστρέψει αυτό που πήγαινε να δημιουργηθεί ως εργατικό και λαϊκό κίνημα στην Ελλάδα. Τα αποτελέσματα τα πληρώνουμε ακόμη. Μου ζητάτε να σας εξηγήσω. Μπορείτε να μου εξηγήσετε εσείς, γιατί οι Έλληνες, που σκοτώνονταν εννέα χρόνια, για να απελευθερωθούν από τους Τούρκους, θέλησαν αμέσως μετά ένα βασιλιά; Και γιατί, αφού έδιωξαν τον Όθωνα, έφεραν τον Γεώργιο; Και γιατί μετά ζητούσαν “ελιά, ελιά και Κώτσο βασιλιά”;

Δημοσιογράφος: Μα, οι δικές σας απαντήσεις ενδιαφέρουν ιδίως όταν αφορούν ερωτήματα που εσείς θέτετε. Θα θέλατε, λοιπόν, να διατυπώσετε τις απόψεις σας;

Καστοριάδης: Σύμφωνα με την παραδοσιακή «αριστερή» άποψη, όλα αυτά τα επέβαλαν η Δεξιά, οι κυρίαρχες τάξεις και η μαύρη αντίδραση. Μπορούμε όμως να πούμε ότι όλα αυτά τα επέβαλαν στον ελληνικό λαό ερήμην του ελληνικού λαού; Μπορούμε να πούμε ότι ο ελληνικός λαός δεν καταλάβαινε τι έκανε;

Δεν ήξερε τι ήθελε, τι ψήφιζε, τι ανεχόταν; Σε μιαν τέτοια περίπτωση αυτός ο λαός θα ήταν ένα νήπιο. Εάν όμως είναι νήπιο, τότε ας μη μιλάμε για δημοκρατία. Εάν ο ελληνικός λαός δεν είναι υπεύθυνος για την ιστορία του, τότε, ας του ορίσουμε έναν κηδεμόνα.

Εγώ λέω ότι ο ελληνικός λαός -όπως και κάθε λαός- είναι υπεύθυνος για την ιστορία του, συνεπώς, είναι υπεύθυνος και για την κατάσταση, στην οποία βρίσκεται σήμερα.

Δημοσιογράφος: Πώς την εννοείτε αυτή την ευθύνη;

Καστοριάδης: Δεν δικάζουμε κανέναν. Μιλάμε για ιστορική και πολιτική ευθύνη. Ο ελληνικός λαός δεν μπόρεσε έως τώρα να δημιουργήσει μια στοιχειώδη πολιτική κοινωνία. Μια πολιτική κοινωνία, στην οποία, ως ένα μίνιμουμ, να θεσμισθούν και να κατοχυρωθούν στην πράξη τα δημοκρατικά δικαιώματα τόσο των ατόμων όσο και των συλλογικοτήτων.

Δημοσιογράφος: Θέλετε να πείτε ότι -αντιθέτως- σε άλλες χώρες, στη Δυτική Ευρώπη.

Καστοριάδης: Εκεί, αυτό έγινε! Ο μακαρίτης ο Γιώργος Καρτάλης έλεγε κάνοντάς μου καζούρα στο Παρίσι το 1956:«Κορνήλιε, ξεχνάς ότι στην Ελλάδα δεν έγινε Γαλλική Επανάσταση».

Πράγματι, στην Ελλάδα δεν έχει υπάρξει εποχή που ο λαός να έχει επιβάλει, έστω και στοιχειωδώς, τα δικαιώματά του.  Και η ευθύνη, για την οποία μίλησα, εκφράζεται με την ανευθυνότητα της παροιμιώδους φράσης: «εγώ θα διορθώσω το ρωμέικο;».   -Ναι, κύριε, εσύ θα διορθώσεις το ρωμέικο, στο χώρο και στον τομέα όπου βρίσκεσαι

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (Κωνσταντινούπολη, 11 Μαρτίου 1922- Παρίσι, 26 Δεκεμβρίου 1997) ήταν Έλληνας φιλόσοφος, οικονομολόγος και ψυχαναλυτής. Συγγραφέας του έργου Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας, διευθυντής σπουδών στην Σχολή Ανωτέρων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών του Παρισιού από το 1979, και φιλόσοφος της αυτονομίας, υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους στοχαστές του 20ου αιώνα.

Πηγή: nfognomonpolitics.blogspot.gr

Έχετε διατυπώσει τη θεωρία ότι οι σκέψεις επιδρούν στα κύτταρά μας. Με ποιον μηχανισμό συμβαίνει αυτό;

(Dr Bruce Lipton μοριακός βιολόγος)

Θα σας πω για μια δική μου μελέτη που πραγματοποίησα το 1967 όταν εργάστηκα με τα βλαστοκύτταρα. Ο ανθρώπινος οργανισμός αποτελείται από περίπου 50 τρισεκατομμύρια κύτταρα. Διαρκώς, αυτά τα κύτταρα πεθαίνουν και αναγεννούνται. Το ερώτημα της μελέτης μου λοιπόν ήταν πώς γεννιούνται αυτά τα κύτταρα. Αυτό συμβαίνει διότι στο σώμα μας υπάρχουν τα εμβρυικά κύτταρα, τα οποία δεν είναι προγραμματισμένα να κάνουν τίποτε άλλο παρά να αντικαθιστούν αυτά που πεθαίνουν. Τα εμβρυικά κύτταρα, αυτά, τα ονομάζουμε βλαστοκύτταρα και μπορούν να υποκαταστήσουν οποιοδήποτε κύτταρο μέσα στον οργανισμό μας, από την επιδερμίδα έως τα οστά. Απομόνωσα λοιπόν ένα τέτοιο κύτταρο. Κάθε 10 ώρες, τα κύτταρα αυτά διαιρούνται και πολλαπλασιάζονται. Έτσι λοιπόν, μετά από 10 ώρες, το ένα βλαστοκύτταρο διαιρέθηκε και έγιναν δύο. 10 ώρες αργότερα έγιναν τέσσερα και συνέχιζαν να διπλασιάζονται κάθε 10 ώρες. Μετά από μια εβδομάδα είχα 30.000 κύτταρα. Γενετικά, τα κύτταρα αυτά είναι πανομοιότυπα. Είναι ακριβή αντίγραφα και ονομάζονται κλώνοι διότι προέρχονται από το ίδιο πρωταρχικό κύτταρο.

Διαχώρισα αυτά τα 30.000 βλαστοκύτταρα σε 3 διαφορετικά δοχεία, δηλαδή τοποθέτησα από 10.000 κύτταρα σε κάθε δοχείο. Στο εργαστήριο καλλιεργούμε τα κύτταρα σε ειδικά δοχεία καλλιέργειας και προσθέτουμε ένα υγρό το οποίο αποκαλούμε μέσο καλλιέργειας και αυτό είναι το υγρό στο οποίο ζουν τα κύτταρα. Το μέσο καλλιέργειας είναι ουσιαστικά η εργαστηριακή εκδοχή του αίματος, διότι τα κύτταρα στο σώμα ζουν μέσα στη ροή του αίματος. Έτσι, όταν αφαιρώ τα κύτταρα από το σώμα, τα τοποθετώ σε αυτό το μέσο καλλιέργειας που όπως είπα πριν είναι η εργαστηριακή εκδοχή του αίματος.

Ωστόσο, στο εργαστήριο έχω τη δυνατότητα να επεξεργαστώ ή να τροποποιήσω τη σύνθεση και τη χημεία του υγρού αυτού. Έτσι λοιπόν, δημιούργησα τρεις διαφορετικές εκδοχές αυτού του υγρού, τρεις διαφορετικούς συνδυασμούς για κάθε ένα από τα δοχεία μου. Θυμίζω, ωστόσο, ότι τα κύτταρα είναι γενετικά πανομοιότυπα. Άρα, η μόνη διαφορά τους στο εργαστηριακό περιβάλλον είναι η διαφορετική σύνθεση του υγρού.

Στο πρώτο δοχείο, τα βλαστοκύτταρα σχημάτισαν μυικούς ιστούς, στο δεύτερο δοχείο έγιναν κύτταρα οστών και στο τρίτο έγιναν κύτταρα λίπους. Γιατί συνέβη αυτό ενώ αυτά ήταν γενετικά πανομοιότυπα; Πολύ απλά, διότι βρίσκονταν σε υγρό με ελαφρώς διαφορετική σύνθεση. Και το υγρό αυτό, όπως είπαμε και πριν, αποτελεί την εκδοχή του αίματος στο σώμα. Άρα, δεν ήταν ο γενετικός τους κώδικας που τα οδήγησε να γίνουν μυς, οστά ή λίπος αλλά το περιβάλλον τους. Τα κύτταρα δεν έλαβαν μια απόφαση, απλά ανταποκρίθηκαν στο περιβάλλον τους.

Φανταστείτε λοιπόν ότι εσείς αποτελείτε ένα τέτοιο δοχείο, όπως αυτό στο εργαστήριό μου, μόνο που αντί για 10.000 κύτταρα φιλοξενείτε 50.000.000.000.000 και το μέσο καλλιέργειας, το περιβάλλον τους δηλαδή, είναι το αίμα σας.

Οπότε, το πρώτο συμπέρασμα ήταν ότι τα κύτταρά μας δεν ελέγχονται από τα γονίδια τους αλλά από το περιβάλλον τους.

Και εκεί γεννήθηκε ένα ερώτημα. Αφού η χημεία του αίματος είναι αυτή που ρυθμίζει και ελέγχει τα κύτταρα, ποιος ρυθμίζει τη χημεία του αίματος; Και η απάντηση είναι ο εγκέφαλος.

Και έπεται η δεύτερη ερώτηση. Πώς αποφασίζει ο εγκέφαλος να τροποποιήσει ή να ρυθμίσει τη χημεία του αίματος; Με ποια κριτήρια επιλέγει ποια χημικά θα εκκριθούν;

Και εδώ έρχεται ένα εκπληκτικό συμπέρασμα. Οποιαδήποτε εικόνα έχουμε στο μυαλό μας δημιουργεί μια χημική ανταπόκριση στον εγκέφαλο. Έτσι, διαφορετική χημεία παράγει ο εγκέφαλος όταν είμαστε ερωτευμένοι και εντελώς διαφορετική όταν είμαστε φοβισμένοι.

Έτσι λοιπόν, η εικόνα που έχετε στο μυαλό σας, πυροδοτεί μια έκρηξη χημικών τα οποία μεταβάλλουν τη σύνθεση του μέσου καλλιέργειας που είναι το αίμα σας το οποία με τη σειρά του ρυθμίζει και ελέγχει τα κύτταρά σας.

Αυτό μπορείτε να το δείτε με πολύ απλό τρόπο, παρατηρώντας το πρόσωπο ενός ευτυχισμένου ανθρώπου. Συνήθως έχει μια λάμψη, μια ισχυρή ακτινοβολία. Στην αντίπερα όχθη, ο φόβος δημιουργεί σκοτάδι και εσωστρέφεια. Τα χημικά της ευτυχίας προκαλούν έκρηξη αναπαραγωγής κυττάρων ενώ τα χημικά του φόβου υποδαυλίζουν τη διαδικασία αναπαραγωγής τους.

Καταλήγοντας λοιπόν, η εικόνα που έχετε στο μυαλό σας, ελέγχει τα κύτταρά σας. Εάν αλλάξετε αυτή την εικόνα, αλλάζετε τη χημεία του αίματος και άρα τη συμπεριφορά των κυττάρων σας. Αυτό είναι ένα εκπληκτικό συμπέρασμα που δείχνει ότι τα γονίδια δεν ελέγχουν τα κύτταρά σας αλλά ο νους σας. Και στο νου σας έχετε πρόσβαση! Μπορείτε να τον ελέγξετε, μπορείτε να ρυθμίσετε τις σκέψεις σας.

Dr Bruce Lipton μοριακός βιολόγος

ΑΓΊΑ ΜΑΡΊΝΑ

 Ένας βοσκός βλέποντας στο όνειρο του την Αγία κατάλαβε ότι επιθυμία της ήταν να τιμηθεί στο μέρος αυτό. Έτσι ο βοσκός έφτιαξε ένα πρόχειρο εικονοστάσι σε ένα ρέμα, δηλαδή στις ρίζες ενός βουνού και εκεί άναψε το καντήλι για την Αγία. Το πρωί όμως το καντήλι είχε εξαφανιστεί. Ψάχνοντας βρήκε το καντήλι να ανάβει μέσα σε μια σπηλιά που βρισκόταν επάνω σε ένα γυμνό από δένδρα βουνό και ήταν πολύ δύσκολο να ανέβει κανείς εκεί.

Ο βοσκός κατεβάζει το καντήλι, αλλά και πάλι τούτο την άλλη μέρα είχε εξαφανισθεί από την αγία. Μετά από μεγάλη επιμονή της αγίας να ανάβει το καντήλι της στη δυσκολοπρόσιτη και απάτητη αυτή σπηλιά αναγκάστηκαν οι χριστιανοί με πολλούς κόπους και κινδύνους να μεταφέρουν πέτρες πάνω στο πανύψηλο βράχο δίπλα στην (κουφάλα) σπηλιά και να κτίσουν μικρό εκκλησάκι. Ο χώρος δεν τους επέτρεπε να κάνουν χωριστό ιερό. Ο βράχος ήταν απότομος και το ανέβασμα δύσκολο.

Κατόρθωσαν να ανεβούν στην κορυφή του και ύστερα με σαράντα σκαλιά πέτρινα, δηλαδή σκαλισμένα στο βράχο να κατεβούν στην σπηλιά και να κτίσουν το εκκλησάκι.

Δίπλα η σπηλιά είναι ολοσκότινη, αλλά πολύ δροσερή. Σε μια γωνιά δίπλα από το ιερό της εκκλησίας η σπηλιά έχει μια κουφάλα προς τα πάνω με πολλά κεριά, τα οποία όμως σβήνουν αμέσως μπορεί να διακρίνει κανείς την Αγία σαν μια σκιά ζωγραφισμένη στο βράχο.

καταγραφή: Ευτυχία Σύρμα φιλόλογος – 1968

Στον Ηλία Πετρόπουλο

1. Νὰ μὴν εἰρηνεύεις ἀνώφελα.

2. Νὰ μὴν πολεμᾶς ἐπίσης ἀνώφελα.

3. Ν’ ἀγαπᾶς τὸν ἥλιο, μὰ ὄχι σὰν θεότητα.

4. Ν’ ἀποστρέφεσαι τὴ σελήνη σὰν ἔδαφος.

5. Νὰ πηγαίνεις καμιὰ φορά στὴν ἐκκλησία, δὲ χάνεις τίποτα.

6. Νὰ θυμᾶσαι λιγάκι τὸ θάνατο, μὰ ὄχι σὰν θάνατο.

7. Νὰ βλέπεις τὴ ματαιότητα καὶ τῆς ἰδέας τῆς ματαιότητας.

8. Νὰ λὲς ἕλληνας καὶ νὰ νιώθεις ἄλλην ὀμορφιά, νὰ μὴ νιώθεις ἑλληνικότητα.

9. Νὰ γράφεις ἀγαπώντας τὸ ἄγραφο.

10. Νὰ στοχάζεσαι πέρ’ ἀπ’ τοὺς στοχασμούς σου.

11. Νὰ μὴν ξεχνᾶς τὴν ὕπαρξη τοῦ Ἀνύπαρχτου.

12. Νά τὰ διαβάζεις κάθε μέρα τοῦτα.

Νίκος Καρούζος*, 21.12.71

(Γραμμένο ἀπό τόν Ἠλία Πετρόπουλο στίς 31/8/1994. Δημοσιευμένο στήν Ἐλευθεροτυπία στίς 19/12/1994).

* Ο Νίκος Καρούζος (17 Ιουλίου 1926 – 28 Σεπτεμβρίου 1990) ήταν ποιητής της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Η ποίηση του έχει χαρακτηρισθεί ως φιλοσοφική, θρησκευτική, μυστική, μα δεν είναι τόσο η μεταφυσική διάσταση που τη διακρίνει, αλλά «μια υπαρξιακή πλησμονή, που τον ωθεί πέρα από τα όρια του εγώ, προς τη συγχώνευση με το αισθητό σύμπαν

Στα Χάνια του Καραπιστόλη -βυθισμένα τώρα στην λίμνη Μόρνου

Σχεδόν 440 χρόνια πριν, έγραφε ο Γαλιλαίος στον Δοκιμαστή: «Η φιλοσοφία είναι γραµµένη στο µεγάλο βιβλίο του Σύµπαντος. Και το βιβλίο αυτό είναι γραµµένο στη γλώσσα των µαθηµατικών». Ο Γαλιλαίος ήταν κάτι πολύ περισσότερο από αστρονόμος, και o Δοκιμαστής μπορεί σχεδόν να θεωρηθεί ως η πρώτη καταγραφή της επιστημονικής μεθόδου.

Δεν γνωρίζουμε ποιος άρχισε να εφαρμόζει πρώτος τα μαθηματικά στην επιστημονική μελέτη, αλλά είναι πιθανό να ήταν οι Βαβυλώνιοι, οι οποίοι τα χρησιμοποίησαν πριν από σχεδόν 3.000 χρόνια για να ανακαλύψουν το μοτίβο που διέπει τις εκλείψεις. Όμως χρειάστηκε να περάσουν ακόμη 2.500 χρόνια και να εφευρεθεί και ο λογισμός και η Νευτώνεια φυσική, για να καταφέρουμε να εξηγήσουμε τα μοτίβα.

Έκτοτε, πιθανότατα κάθε σημαντική επιστημονική ανακάλυψη έχει χρησιμοποιήσει τα μαθηματικά σε κάποια μορφή, απλώς και μόνο επειδή είναι πολύ πιο ισχυρά από οποιαδήποτε άλλη ανθρώπινη γλώσσα. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι αυτό έχει οδηγήσει πολλούς ανθρώπους να ισχυρίζονται ότι τα μαθηματικά είναι κάτι πολύ περισσότερο: ότι το σύμπαν δημιουργήθηκε από έναν μαθηματικό.

Θα μπορούσαμε λοιπόν να φανταστούμε ένα σύμπαν στο οποίο τα μαθηματικά δεν λειτουργούν;

Η γλώσσα των μαθηματικών

Η υπόθεση Sapir-Whorf υποστηρίζει ότι δεν μπορείτε να συζητήσετε μια έννοια αν δεν έχετε τη γλώσσα για να την περιγράψετε.

Σε κάθε επιστήμη, και ειδικότερα στη φυσική, πρέπει να περιγράφουμε έννοιες που δεν αποτυπώνονται καλά σε καμία ανθρώπινη γλώσσα. Μπορεί κανείς να περιγράψει ένα ηλεκτρόνιο, αλλά από τη στιγμή που αρχίζουμε να κάνουμε ερωτήσεις όπως «τι χρώμα έχει;» αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε τις ανεπάρκειες της αγγλικής γλώσσας.

Το χρώμα ενός αντικειμένου εξαρτάται από τα μήκη κύματος του φωτός που αντανακλάται από αυτό, οπότε ένα ηλεκτρόνιο δεν έχει χρώμα, ή ακριβέστερα, έχει όλα τα χρώματα. Η ίδια η ερώτηση δεν έχει νόημα. Ρωτήστε όμως «πώς συμπεριφέρεται ένα ηλεκτρόνιο;» και η απάντηση είναι, κατ’ αρχήν, απλή. Το 1928, ο φυσικός Πολ Ντιράκ έγραψε μία εξίσωση που περιγράφει τη συμπεριφορά ενός ηλεκτρονίου με απόλυτη σχεδόν ακρίβεια σε όλες τις περιστάσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι απλό, όταν εξετάσουμε τις λεπτομέρειες.

Για παράδειγμα, ένα ηλεκτρόνιο συμπεριφέρεται ως ένας μικροσκοπικός μαγνήτης. Η τάξη μεγέθους του μπορεί να υπολογιστεί, αλλά ο υπολογισμός είναι τρομερά περίπλοκος. Η εξήγηση ενός σέλαος, για παράδειγμα, απαιτεί την κατανόηση της μηχανικής των τροχιών, των μαγνητικών πεδίων και της ατομικής φυσικής, αλλά κατά βάθος, αυτά είναι απλώς περισσότερα μαθηματικά.

Όταν όμως σκεφτόμαστε το άτομο, τότε είναι που συνειδητοποιούμε ότι η ανθρώπινη δέσμευση για τη λογική, μαθηματική σκέψη πηγαίνει πολύ βαθύτερα. Η απόφαση να προσπεράσουμε ένα αυτοκίνητο που κινείται αργά δεν περιλαμβάνει την αναλυτική ολοκλήρωση των εξισώσεων της κίνησης, αλλά σίγουρα το κάνουμε σιωπηρά. Ένα Tesla με αυτόματο πιλότο θα τις λύσει αναλυτικά.

Όταν προσπερνάει ένα αυτοκίνητο, ένα Tesla υπολογίζει αναλυτικά αυτό που ένας ανθρώπινος οδηγός επεξεργάζεται σιωπηρά.

Προβλέποντας το χάος

Επομένως, δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι τα μαθηματικά δεν είναι απλώς μια γλώσσα για την περιγραφή του εξωτερικού κόσμου, αλλά από πολλές απόψεις η μοναδική. Αλλά επειδή κάτι μπορεί να περιγραφεί μαθηματικά δεν σημαίνει ότι μπορεί να προβλεφθεί.

Μία από τις πιο αξιοσημείωτες ανακαλύψεις των τελευταίων 50 ετών ήταν η ανακάλυψη των «χαοτικών συστημάτων». Αυτά μπορεί να είναι φαινομενικά απλά μαθηματικά συστήματα που δεν μπορούν να επιλυθούν με ακρίβεια. Αποδεικνύεται ότι πολλά συστήματα είναι χαοτικά με αυτή την έννοια. Οι τροχιές των τυφώνων στην Καραϊβική μοιάζουν επιφανειακά με τις τροχιές των εκλείψεων, αλλά δεν μπορούμε να τις προβλέψουμε με ακρίβεια, παρόλη τη δύναμη των σύγχρονων υπολογιστών.

Ωστόσο, καταλαβαίνουμε το γιατί: οι εξισώσεις που περιγράφουν τον καιρό είναι εγγενώς χαοτικές, οπότε μπορούμε να κάνουμε ακριβείς προβλέψεις βραχυπρόθεσμα (περίπου 24 ώρες), αλλά αυτές γίνονται όλο και πιο αναξιόπιστες με την πάροδο των ημερών. Ομοίως, η κβαντομηχανική παρέχει μια θεωρία όπου γνωρίζουμε με ακρίβεια ποιες προβλέψεις δεν μπορούν να γίνουν με ακρίβεια. Μπορεί κανείς να υπολογίσει με μεγάλη ακρίβεια τις ιδιότητες ενός ηλεκτρονίου, αλλά δεν μπορούμε να προβλέψουμε τι θα κάνει ένα μεμονωμένο ηλεκτρόνιο.

Οι τυφώνες είναι προφανώς διακοπτόμενα γεγονότα και δεν μπορούμε να προβλέψουμε εκ των προτέρων πότε θα συμβούν. Αλλά το γεγονός και μόνο ότι δεν μπορούμε να προβλέψουμε με ακρίβεια ένα γεγονός δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να το περιγράψουμε όταν συμβεί. Μπορούμε να χειριστούμε ακόμη και μεμονωμένα γεγονότα: είναι γενικά αποδεκτό ότι το σύμπαν δημιουργήθηκε με τη Μεγάλη Έκρηξη και έχουμε μια εξαιρετικά ακριβή θεωρία γι’ αυτό.

Σχεδιάζοντας κοινωνικά συστήματα

Ένα πλήθος κοινωνικών φαινομένων, από το χρηματιστήριοέως τις επαναστάσεις, δεν διαθέτουν καλά μαθηματικά πρόβλεψης, αλλά μπορούμε να περιγράψουμε τι έχει συμβεί και να κατασκευάσουμε σε κάποιο βαθμό συστήματα μοντέλων.

Τι γίνεται λοιπόν με τις προσωπικές σχέσεις; Η αγάπη μπορεί να είναι τυφλή, αλλά οι σχέσεις είναι σίγουρα προβλέψιμες. Η συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων επιλέγουμε συντρόφους εντός της κοινωνικής μας τάξης και της γλωσσικής μας ομάδας, οπότε δεν υπάρχει καμία απολύτως αμφιβολία ότι αυτό ισχύει με τη στατιστική έννοια. Αλλά είναι επίσης αληθινό και με την τοπική έννοια. Μια σειρά από ιστοσελίδες γνωριμιών βγάζουν τα χρήματά τους με αλγορίθμους που τουλάχιστον προσποιούνται ότι σας ταιριάζουν με τον ιδανικό σύντροφο.

Ένα σύμπαν που δεν θα μπορούσε να περιγραφεί μαθηματικά θα έπρεπε να είναι θεμελιωδώς παράλογο και όχι απλώς απρόβλεπτο. Το γεγονός ότι μια θεωρία είναι απίθανη δεν σημαίνει ότι δεν θα μπορούσαμε να την περιγράψουμε μαθηματικά.

Αλλά δεν πιστεύω ότι ζούμε σε ένα τέτοιο σύμπαν και υποψιάζομαι ότι δεν μπορούμε να φανταστούμε ένα μη-μαθηματικό σύμπαν.

Ο Πίτερ Γουάτσον προσλήφθηκε στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κάρλτον το 1974, έγινε τακτικός καθηγητής το 1984, επικεφαλής του τμήματος το 1990 και κοσμήτορας Επιστημών το 1997. Έχει διδάξει πάνω από 25 διαφορετικά μαθήματα, σε όλα τα επίπεδα, και έχει επιβλέψει πολλούς προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές. Η ερευνητική του καριέρα επικεντρώθηκε κυρίως στη θεωρητική Φυσική με πάνω από 50 δημοσιεύσεις. Τελευταία εργάζεται πάνω στο υπόγειο Παρατηρητήριο Νετρίνων Σάμπντερι. Έχει εργαστεί και στο Πανεπιστήμιο Αχμαντού Μπέλο στη Νιγηρία, και πέρασε τρεις επιστημονικές άδειες εργαζόμενος στο Βίλιγκεν της Ελβετίας, στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου και στο C.E.R.N. στη Γενεύη και στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Παρόλο που συνταξιοδοτήθηκε το 2008, συνεχίζει να διδάσκει και να ερευνά.