Μια λέξη που ακούγεται ή γράφεται διαρκώς στα ΜΜΕ και στα ΜΚΔ από πολιτικούς και πολίτες είναι “αυθαιρεσία”. Σίγουρα, δεν είναι σημερινή έννοια, αλλά βρίσκεται θεμελιωμένη στην ελληνική κοινωνία από την ίδρυση, ακόμα, του νεοελληνικού κράτους.
Η λέξη αυθαιρεσία, σύμφωνα με το Λεξικό της Ν. Ελληνικής1, σημαίνει:
• 1) πράξη που γίνεται μόνο κατά την άποψη του ανθρώπου που την εκτελεί, χωρίς να ρωτήσει άλλους ή έξω από προϋπάρχοντες κανόνες νόμους ή περιορισμούς,
• 2) ενέργεια που γίνεται με τρόπο που παραβιάζει τα δικαιώματα του άλλου,
• 3) κατάχρηση εξουσίας και τα συνώνυμά της: ετσιθελισμός, κοτζαμπασισμός, τσαμπουκαλίκι.
Η ετυμολογία της λέξης, σύμφωνα με το λεξικό της αρχαίας ελληνικής2, είναι από το αυτός (=ο ίδιος) και το ρήμα αἱρέω= 1. παίρνω με το χέρι, αρπάζω, πιάνω, δια της βίας, 2. αφαιρώ, αποσπώ 3. κερδίζω, αποκτώ.
Επομένως, η αυθαιρεσία είναι αυτόβουλη πράξη που παραβιάζει τους νόμους και αποσκοπεί στο προσωπικό συμφέρον. Διαπράττεται σε δύο επίπεδα: στη δημόσια ζωή (πολιτική αυθαιρεσία) και στην ιδιωτική (κοινωνική αυθαιρεσία).
Η πολιτική αυθαιρεσία συνδέεται με τη διαφθορά που ταυτίζεται εννοιολογικά με τη δωροδοκία και ευρύτερα με τη διαπλοκή, την κατάχρηση δημόσιας εξουσίας χάριν του ιδιωτικού οφέλους. Αυτή η προσέγγιση παραπέμπει στη συνεργασία κρατικών οργάνων με εγκληματικές επιχειρήσεις ή και δίκτυα που η δομή τους υποκαθιστά την κρατική δομή. Τομείς ευάλωτοι στην αυθαιρεσία και διαφθορά (όπως παρουσιάστηκαν στο 23ο ετήσιο συνέδριο της Π.Ο.ΑΞ.Α.3) είναι Υπηρεσίες Υγείας, Οικονομικές Υπηρεσίες, Ασφαλιστικές Εταιρίες, Αστυνομικές Υπηρεσίες, η “Οικονομία της νύχτας” (μπαρ, κέντρα διασκέδασης, παράνομα παίγνια), ενεχυροδανιστήρεια, Εταιρίες που ενέχουν ξέπλυμα χρήματος (logistics, μεταφορές, όταν εξυπηρετούν λαθρεμπόριο).
Η κοινωνική αυθαιρεσία που ο Χρ. Γιανναράς την ονομάζει ενδημική εκδηλώνεται με πολλές μορφές:
• 1) καταπάτηση της δημόσιας γης που συνιστά καταλήστευση ενός κοινωνικού αγαθού και χτίσιμο αυθαίρετων σπιτιών (πολλές φορές δίπλα στο κύμα ή μέσα στο δάσος)
• 2) οικοδομικές αυθαιρεσίες: ύψος οικοδομών (αριθμός ορόφων), κλεισμένοι ημιυπαίθριοι χώροι (πατάρια υπόγεια γκαράζ, πέργολες…),
• 3) κατάληψη πεζοδρομίων από “εκθέσεις αυτοκινήτων”, καφετέριες, μικροπωλητές,
• 4) πορείες που νεκρώνουν τη ζωή της πόλης, απερεγείες που κλείνουν το οδικό δίκτυο,
• 5) αναγραφή στους τοίχους συνθημάτων κομματικών ή οποιασδήποτε ιδεολογίας, αφισοκόλληση, χρήση πανό που εγκαταλείπονται στους δρόμους και ρυπαίνουν την πόλη.
Γίνεται αντιληπτό ότι η αυθαιρεσία με οποιαδήποτε μορφή καταλύει τη νομιμότητα και τη δικαιοσύνη και ευθύνεται για την κοινωνική κρίση που δε συνδέεται με την οικονομική, αλλά είναι βαθύτερη και έχει παγιωθεί πριν από αυτήν.
Τα αίτια που οδηγούν τον πολίτη στην αυθαιρεσία βρίσκονται σε σχέση αλληλεξάρτησης με τους τρόπους θεραπείας. Τι είναι, λοιπόν, αυτό που περιορίζει τη δυνατότητα εδραίωσης της δικαιοσύνης, που δεν επιτρέπει στους ανθρώπους να ενστερνιστούν το ηθικό κίνητρο του καθήκοντος στη δράση τους; Για να απαντήσουμε στο ερώτημα, θα καταφύγουμε στον αρχαίο ελληνικό κόσμο και στις ηθικές ιδέες τους, όπως προκύπτουν από τη λογοτεχνία τους, για να διαπιστώσουμε ότι ο σύγχρονος κόσμος παρουσιάζει έλλειμα αυτών των ιδεών-αξιών.