Η μυστική ζωή των δέντρων
Τα δέντρα είναι κάτι περισσότερο από οργανισμοί που μας παρέχουν σκιά ή οξυγόνο, ένα χώρο αναψυχής και διασκέδασης ή ξυλεία. Έχουν φίλους, οικογένεια και κοινωνική ζωή. Νιώθουν μοναξιά και πόνο, έχουν μνήμη και μιλούν μεταξύ τους μια επιτηδευμένη γλώσσα ανταλλάσσοντας σύνθετες πληροφορίες μέσα από ένα πολύπλοκο σύστημα ριζών, τη γεύση, την όσφρηση και ηλεκτρικά σήματα.
Χρόνος ανάγνωσης:
6
‘
Bae Bien-U, Pinos (Pine Trees), 1992, impreso en placa de aluminio, Seoul.
Δευτέρα 10 Απριλίου 2017
Αυτό τον συναρπαστικό μυστικό κόσμο των δασών, που είναι γνωστός εδώ και χρόνια στους βιολόγους, περιγράφει στο μπεστ-σέλερ «Η κρυφή ζωή των δέντρων» o Γερμανός δασοφύλακας Peter Wohlleben. Τα πρώτα χρόνια της καριέρας του ήταν υπεύθυνος για την εμπορική εκμετάλλευση ενός δάσους στην περιοχή Eifel της Γερμανίας και η βασική του αρμοδιότητα ήταν η μεγιστοποίηση της παραγωγής που εξυπηρετούσε την τοπική βιομηχανία ξυλείας. Η φροντίδα και ευημερία του δάσους είχαν νόημα μόνο στα πλαίσια της επιχειρηματικής δραστηριότητας και ο Wohlleben εξέταζε τη λειτουργία του οικοσυστήματος με γνώμονα την ποιότητα και ποσότητα ξυλείας που θα απέφερε. Σταδιακά έχασε οποιαδήποτε εκτίμηση για τα δέντρα, όπως συμβαίνει κάθε φορά κάτι ζωντανό γίνεται εμπόρευμα. Όπως λέει, «γνώριζα τόσα για την κρυφή ζωή των δέντρων, όσα γνωρίζει ένας χασάπης για τη συναισθηματική ζωή των ζώων».
Πριν από περίπου είκοσι χρόνια, άρχισε να διοργανώνει μαθήματα επιβίωσης και εκδρομές σε σαλέ στο δάσος που διαχειριζόταν. Ίδρυσε και ένα εναλλακτικό νεκροταφείο πωλώντας τάφους κάτω από μεγάλα αιωνόβια δέντρα. Καθώς περνούσε περισσότερο χρόνο με τους φυσιολάτρες πελάτες του, ξύπνησε μέσα του η ίδια περιέργεια για τη φύση που είχε ως παιδί. Την ίδια εποχή το Πανεπιστήμιο του Aachenξεκίνησε έρευνες στο δάσος, γεμίζοντας κάθε μέρα του Wohlleben με ανακαλύψεις, νέα γνώση και ενθουσιασμό. Σιγά σιγά η κρυφή ζωή των δέντρων άρχισε να ξεδιπλώνεται μπροστά του.
Τα δέντρα που μιλούν
Ενώ οι άνθρωποι επικοινωνούμε κυρίως με το λόγο και μέσω της ακοής, τα δέντρα μιλούν μεταξύ του με την όσφρηση, εκκρίνοντας συγκεκριμένες μυρωδιές για να προειδοποιήσουν τα γειτονικά δέντρα του ιδίου είδους στην περίπτωση εισβολής από έντομα, παράσιτα ή ζώα. Εξίσου εξελιγμένη είναι στα δέντρα και η αίσθηση της γεύσης, μέσα από την οποία μπορούν να αναγνωρίσουν ακριβώς το είδος του εντόμου που τους επιτίθεται και να εκκρίνουν από τον κορμό ή το φύλλωμά τους την κατάλληλη ουσία που θα το απωθήσει.
Στο βιβλίο μαθαίνουμε ότι τα δέντρα έχουν και μνήμη αποθηκεύοντας πληροφορίες ζωτικές για την επιβίωσή τους, νιώθουν πόνο όταν κόβεται ένα κλαδί ή τραυματίζεται ο κορμός ή οι ρίζες τους, βγάζουν “κραυγές” όταν διψούν και ο κορμός τους εμφανίζει ρυτίδες όταν γερνούν. Ο συγγραφέας παρομοιάζει μάλιστα το αραιό φύλλωμα στις κορυφές των γηραιών δέντρων με τη φαλάκρα.
Τα δέντρα συντονίζουν τις αναπαραγωγικές τους προσπάθειες και ανάλογα με το είδος τους κάποια “αγαπιούνται” και “τεκνοποιούν” την άνοιξη, κάποια όχι. Το κάθε είδος έχει διαφορετικό xαρακτήρα και συμπεριφορά: οι ιτιές είναι μοναχικές, οι βελανιδιές και οι οξιές ζουν εκατοντάδες χρόνια σε πυκνά δάση γιατί, όπως και τα έλατα, δένονται με την οικογένειά τους.
Για τον Wohlleben τα δέντρα που φυτεύονται στα αστικά πάρκα είναι τα “παιδιά των φαναριών” που, αποκομμένα από τους συγγενείς τους στο δάσος, δεν έχουν μάθει πώς να μεγαλώνουν σωστά –ρουφούν άπληστα τον ήλιο και τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους προκειμένου να θρέψουν τους λεπτούς κορμούς τους καθώς δεν υπάρχουν τα κλαδιά γειτονικών δέντρων να τα εμποδίζουν. Κάποια στιγμή αναπόφευκτα κάποιος υπάλληλος του δήμου θα τα κλαδέψει για να συντηρήσει την αισθητική ομοιομορφία και τότε το ριζικό τους σύστημα θα αναπροσαρμόσει το φύλλωμα, έως ότου μεγαλώσουν οι ρίζες αρκετά για να βρουν νερό από τους σωλήνες άρδευσης.
Η κοινωνία του δάσους
Ο Wohlleben γράφει και για τις πολύτιμες φιλίες μεταξύ των δέντρων, τα οποία συνδέονται μεταξύ τους με τις ρίζες τους και αλληλοϋποστηρίζονται υπογείως με την ανταλλαγή θρεπτικών συστατικών. Αυτό συμβαίνει όχι μόνο μεταξύ δέντρων της ίδιας οικογένειας αλλά και μεταξύ δέντρων που ανήκουν σε ανταγωνιστικά είδη. Δημιουργούν ένα αλληλοεξαρτώμενο σύστημα, όπως ακριβώς συμβαίνει και στις ανθρώπινες κοινωνίες. Όταν πολλά δέντρα ”συγκατοικούν” μαζί σε ένα δάσος, προστατεύονται καλύτερα από το κρύο, τον αέρα και τη ζέστη αποθηκεύοντας πολύ μεγαλύτερες ποσότητες νερού για να επιβιώσουν. Οι πιθανότητες επιβίωσης είναι καλύτερες με τη συνεργασία όλων, καθώς χρειάζεται να καταμεριστούν σωστά μεταξύ τους οι διαθέσιμοι πόροι –το νερό, ο χώρος για να μεγαλώσουν τα κλαδιά τους, το φως προκειμένου να φωτοσυνθέσουν– κι όταν ένα δέντρο αρρωσταίνει, τα γειτονικά δέντρα τού στέλνουν τα συστατικά που χρειάζεται για να καταπολεμήσει τον εισβολέα. «Ένα δέντρο μπορεί να είναι τόσο δυνατό όσο το δάσος που το περιβάλλει».
Ομοίως, κάθε δέντρο που αποτελεί μέλος της κοινότητας έχει συγκεκριμένο ρόλο, υπακούοντας σε άγραφους αρχαίους κανόνες που διέπουν το “etiquette” του δάσους και προδιαγράφουν ποια είναι η σωστή εμφάνιση και συμπεριφορά –π.χ. για τα φυλλοβόλα δέντρα αυτό σημαίνει ολόισιος κορμός με συμμετρική ανάπτυξη του φυλλώματος και τις ίνες του ξύλου σε τακτοποιημένη διάταξη. Αν όμως κάποιο δέντρο είναι “επιδειξίας” και αποκλίνει από το προδιαγεγραμμένα παρουσιάζοντας άτακτη ανάπτυξη, αν π.χ. αναπτύξει καμπυλωτό ή διχαλωτό κορμό, τότε διαταράσσει την ισορροπία, πνίγει τους γείτονές του και κατασπαταλά εγωιστικά τους διαθέσιμους πόρους. Όταν μαζεύονται πολλά τέτοια δέντρα, οι επιστήμονες μιλούν για «μεθυσμένα δάση».
Τα δέντρα μάνες και το “wood wide web”
Πολλά από τα λεγόμενα του Wohlleben επιβεβαιώνει η Suzanne Simard, καθηγήτρια δασικής οικολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας στο Βανκούβερ του Καναδά, η οποία μελετά τα υπόγεια μυκητιακά δίκτυα που συνδέουν τα δέντρα και διευκολύνουν την επικοινωνία και αλληλεπίδραση μεταξύ τους. Οι έρευνές της απέδειξαν ότι τα περίπλοκα συμβιωτικά δίκτυα «wood wide web» είναι ο “εγκέφαλος” του δάσους. Μεταφέρουν νερό, άνθρακα και θρεπτικά συστατικά όπως άζωτο μεταξύ των δέντρων και μιμούνται τα ανθρώπινα νευρολογικά αλλά και κοινωνικά δίκτυα.
Χρησιμοποιώντας 80 πανομοιότυπα δέντρων, όπως τη σημύδα και το έλατο Ντάγκλας, η Simard μελέτησε τις εκπληκτικές αλληλεπιδράσεις και συναλλαγές μεταξύ διαφορετικών συστάδων από δέντρα και παρατήρησε ότι οι σχέσεις τους εξαρτώντο από διάφορους παράγοντες, όπως την απόσταση μεταξύ τους ή την ηλιοφάνεια που δέχονταν. Ανακάλυψε ότι τα δέντρα δεν ανταγωνίζονται το ένα το άλλο, αντιθέτως συνεργάζονται μεταξύ τους ανταλλάσσοντας άνθρακα, νερό, φώσφορο και άζωτο ανάλογα με τις ανάγκες τους και με αυτόν τον τρόπο τα δάση έχουν μια εκπληκτική ικανότητα αυτοΐασης.
Ansel Adams, Oak Tree, Snowstorm, Yosemite National Park, California, 1948.
Στο επίκεντρο αυτών των δικτύων η Simard ανακάλυψε ότι υπάρχουν «mother trees», ωριμότερα δέντρα που δρουν ως κόμβοι ή άγκυρες για συστάδες δέντρων, ίσως και εκατοντάδες δέντρα. Οι μάνες, προστατεύουν τα νεαρά δέντρα εμφυτεύοντάς τα με μύκητες, παρέχοντάς τους τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζονται για να μεγαλώσουν ή στέλνοντας πληροφορίες για να τα προειδοποιήσουν όταν εκείνες τραυματίζονται ή αρρωσταίνουν. Απέδειξε ότι υπάρχει και στα δέντρα η έννοια της οικογένειας: τα έλατα που μελέτησε έστελναν περισσότερο άνθρακα σε νεαρά έλατα που προήλθαν από το ίδιο έλατο παρά σε έλατα με τα οποία δεν σχετίζονταν.
Η ευθύνη μας
Ένας από τους λόγους που έκαναν το βιβλίο του Wohlleben και την έρευνα της Simard τόσο επιτυχημένα στο κοινό, είναι ο τρόπος έκφρασης και το λεξιλόγιο που χρησιμοποιούν, προσδίδοντας στα δέντρα μια ανθρωπόμορφη διάσταση με την οποία ο αναγνώστης μπορεί εύκολα να συσχετιστεί. Σίγουρα μπορεί κανείς να αναπτύξει το ίδιο θέμα με επιστημονικούς όρους βιολογίας και χημείας, όταν όμως το βιβλίο αναφέρεται στο δέντρο-μάνα που “θηλάζει” τα παιδιά της, στην προσοχή που δίνει κάθε δέντρο στο πώς θα αναπτύξει τα κλαδιά του ώστε να μην κρύβει το φως στους “κολλητούς” του, ή στην “αγάπη” και το φλερτ μεταξύ των δέντρων κατά την εποχή της επικονίασης, ξυπνά στον αναγνώστη την περιέργεια και τη διάθεση εξερεύνησης. Ξαφνικά τα δέντρα γίνονται προσιτά, ζωντανεύουν.
Όλα αυτά δεν είναι απλά μια απρόσωπη επιστημονική αναφορά, αλλά μια προτροπή να δούμε από μια διαφορετική οπτική όλα αυτά που ίσως μέχρι τώρα θεωρούσαμε δεδομένα και να αναπτύξουμε μεγαλύτερη αγάπη για τη φύση και όλα τα είδη που αποτελούν μέρος της.
Ένα από τα σοβαρότερα θέματα που θίγει το βιβλίο αφορά στην ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στη φύση. Ήδη το ελβετικό σύνταγμα κάνει λόγο για την αξιοπρέπεια με την οποία οφείλει να διέπεται οποιαδήποτε μεταχείριση ζώων, φυτών και άλλων οργανισμών. Μπορεί η επιβίωση του ανθρώπινου είδους να εξαρτάται από φυσικούς πόρους και έμβιους ή όχι οργανισμούς, όμως ο άνθρωπος έχει την ηθική ευθύνη να εκμεταλλεύεται αυτούς τους πόρους με φειδώ, προκαλώντας τη λιγότερο δυνατή ταλαιπωρία και πόνο στους οργανισμούς αυτούς όταν το κάνει.
Μέσα από τη διερεύνηση των σχέσεων των δέντρων που αποδεικνύουν τη σοφία και πολυπλοκότητα της φύσης, γίνεται πιο πειστική και αληθινή η ιδέα ότι «είμαστε όλοι ένα».
Σπούδασε Οικονομικά & ΜΒΑ στην Αθήνα και τη Βοστώνη και δούλεψε για 15 χρόνια στο marketing σε Νέα Υόρκη, Λονδίνο και Αθήνα. Ασκείται στο βουδιστικό διαλογισμό Vipassana και mindfulness και τις πρακτικές Open Floor και 5 Rhythms. Διδάσκει Free Movement κινητικό διαλογισμό.