άρθρο του περιοδικού Εκόνομιστ
Ο πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απάντησε στην απόπειρα πραξικοπήματος το περασμένο καλοκαίρι με την απομάκρυνση ή τη διαθεσιμότητα 160.000 δημόσιων υπαλλήλων και τη σύλληψη 60.000 άλλων. Αλλά η πιο πρόσφατη εκκαθάρισή του έχει έναν πιο αφηρημένο στόχο: θέλει να απαλλάξει τους Τούρκους από απεχθείς δάνειες δυτικές λέξεις.
Η Τουρκία αντιμετωπίζει θανάσιμη απειλή από ξένες «επιτηδευμένες συμπεριφορές», δήλωσε ο κ. Ερντογάν στις 23 Μαΐου. «Από πού αρχίζουν οι επιθέσεις ενάντια σε κουλτούρες και πολιτισμούς; Από τη γλώσσα».
Ο κ. Ερντογάν ξεκίνησε διατάσσοντας να απομακρυνθεί η λέξη «αρένα» από αθλητικές εγκαταστάσεις σε ολόκληρη τη χώρα επειδή του θύμιζε, λέει, την ακολασία των αρχαίων Ρωμαίων. Οι μεγαλύτερες ομάδες της Τουρκίας συμμορφώθηκαν εν μιά νυκτί. Το «Vodafone Arena», έδρα της Μπεσίκτας, ξύπνησε ως «Vodafone Stadyumu». [Αυτό φαίνεται ανακριβές] Και οι επικριτές αναρωτήθηκαν τι είχε κερδίσει η τουρκική γλώσσα αντικαθιστώντας λέξη ξένης προέλευσης με μιαν άλλη.
Όπως και άλλες γλώσσες, η τουρκική προσπάθησε να ελέγξει την επέλαση δυτικών λέξεων. Μερικές, όπως οι «sovmen» (σόουμεν) και το «atasman» (συνημμένο), κάνουν τους θιασώτες της καθαρότητας να βγάζουν σπυράκια. Άλλες όμως είναι απαραίτητες. Το πρώτο μεγάλο κύμα δυτικών ουσιαστικών έφτασε τον 19ο αιώνα, συνοδευόμενο από ευρωπαϊκά εμπορεύματα, μόδες και στρατιωτικούς συμβούλους. Οι δανεισμένες από τα γαλλικά λέξεις αντιπροσωπεύουν περίπου το 5% του τουρκικού λεξιλογίου. Ένας ταξιδιώτης για δουλειές στην Κωνσταντινούπολη μπορεί να επισκεφθεί το «kuafor» για ένα κούρεμα πριν από ένα «randevu» με έναν πελάτη, να επιβιβαστεί σε ένα «vapur» (ατμόπλοιο) για να γλιτώσει το απογευματινό «trafik» και να τελειώσει την ημέρα χαλαρώνοντας σε μια «sezlong» στην «teras» του ξενοδοχείου.
Η μητέρα όλων των εκκαθαρίσεων του τουρκικού λεξιλογίου ήταν η γλωσσική επανάσταση της δεκαετίας του 1930, που θεσπίστηκε από τον ιδρυτή της Τουρκικής Δημοκρατίας, τον Κεμάλ Ατατούρκ. Στο πλαίσιο της προσπάθειάς του να αναπροσανατολίσει την Τουρκία μακριά από τη Μέση Ανατολή, ο Ατατούρκ παράτησε το περσο-αραβικό αλφάβητο για το λατινικό και εξοβέλισε χιλιάδες λέξεις με αραβικές ή περσικές ρίζες. Τα στελέχη του νεοσυσταθέντος Ινστιτούτου Τουρκικής Γλώσσας (TDK) αναζήτησαν αντικαταστάτες όρους στις τουρκικές γλώσσες . Και όταν δεν έβρισκαν τίποτα, εφεύρισκαν νέους όρους ή επινοούσαν ευφάνταστες ετυμολογίες που ανακάλυπταν υποτιθέμενες τουρκικές καταβολές σε δάνειες λέξεις. [Παράδειγμα νέας λέξης είναι το okul, σχολείο, που αντικατέστησε το οθωμανικό mektep. Η νέα λέξη βασίστηκε σε κάποια παλαιοτουρκική ρίζα, είχε όμως και το πλεονέκτημα ότι θύμιζε το γαλλ. école, εκόλ].
Δεδομένου ότι μεγάλο μέρος του αφηρημένου λεξιλογίου προερχόταν από τα αραβικά και τα περσικά, έτσι δημιουργήθηκε ουσιαστικά μια νέα γλώσσα. Από τη μια γενιά στην άλλη, η πολιτιστική ιστορία της χώρας διακόπηκε. Ο κ. Ερντογάν φαίνεται να θέλει να γυρίσει το ρολόι πίσω, σε συνδυασμό με αυτοκρατορική νοσταλγία και δυσαρέσκεια προς τη Δύση. Το 2014 πρότεινε να εισαχθούν στα γυμνάσια υποχρεωτικά μαθήματα στα οθωμανικά, τα οποία σήμερα είναι οικεία μόνο σε γλωσσολόγους, ιστορικούς και κληρικούς. Το σχέδιο μπήκε στο ράφι εξαιτίας της λαϊκής αντίδρασης.
Η επίθεση εναντίον των δάνειων δυτικών λέξεων πιθανότατα θα έχει παρόμοια μοίρα. Σε μια συνέντευξη, ο επικεφαλής του TDK, Μουσταφά Κατζαλίν, διευκρίνισε ότι το μέτρο αφορά μόνο «αλλόκοτες» ξένες λέξεις, ακατανόητες στους περισσότερους Τούρκους. Τα όρια έγιναν σαφή στην ομιλία του Ερντογάν στις 23 Μαΐου, στην οποία ο Τούρκος πρόεδρος κατάγγειλε τις δάνειες λέξεις χρησιμοποιώντας μια… δάνεια λέξη. Δεν ήταν, είπε, «sik» (από γαλλ. chic). Πολλοί Τούρκοι, χωρίς αμφιβολία, θεωρούν την όλη ιστορία «μπος» -από το τουρκικό «boş», σαχλαμάρα.
