Ο Θεός αλλιώς

Οι 16.000 ναοί της Αγγλικανικής Εκκλησίας (περίπου ένας για κάθε 4.000 κατοίκους) έχουν συνολικό ετήσιο κόστος συντήρησης περίπου 160 εκατ. λίρες το χρόνο. Οι μισθοί ιερέων και διοικητικού προσωπικού είναι 180 εκατ. λίρεςIf Churches Paid Taxes | HuffPost και καλύπτονται από την ίδια την εκκλησία. Το κράτος χρηματοδοτεί εν μέρει τη συντήρηση των κτιρίων (¾ από τα οποία είναι διατηρητέα). Tα έσοδα της αγγλικανικής εκκλησίας προέρχονται από τις συνεισφορές των πιστών, αλλά και εναλλακτικούς τρόπους χρήσης, όπως η παραχώρηση χώρων για εκθέσεις, συνέδρια, καφετέριες και διοργάνωση συναυλιών.

Στην Ελλάδα, η χρηματοδότηση λειτουργεί αντίστροφα. Οι εκκλησίες είναι 10.000 (μία για κάθε χίλιους κατοίκους), χωρίς να υπολογίζονται τα αμέτρητα ξωκλήσια και ιδιόκτητες μικρές εκκλησίες. Η εκκλησία καλύπτει τα έξοδα συντήρησης και λειτουργίας των ναών από το παγκάρι και την αξιοποίηση της ακίνητης περιουσίας (ενοικιάσεις διαμερισμάτων/επαγγελματικών χώρων) που κατέχει.
Το κράτος, όμως, μισθοδοτεί τους περίπου 9.500 κληρικούς, με ετήσιο κόστος 200 εκατομμύρια ευρώΈρευνα: Οι οικονομικές διαστάσεις των σχέσεων Εκκλησίας-Κράτους στην Ελλάδα και στην Ευρώπη | ΙΝΣΠΟΛ.

Αν και οι οπαδοί του Κέιβ είναι χαρακτηριστικά πολλοί στην Ελλάδα, είναι αμφίβολο αν θα μπορέσουν να τον δουν ποτέ να παίζει σε ναό –η ορθόδοξη εκκλησία δεν είναι δεκτική σε τέτοιες καινοτομίες. Ούτε όμως οι Άγγλοι θα δουν προκοπή αν περιμένουν μόνο από τους φίλους της τέχνης τη λύση στα δύο μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζει η εκκλησία τους: την κατακόρυφη πτώση του αριθμού των πιστών και τις οικονομικές δυσκολίες που αυτή συνεπάγεται. Στα δύο αυτά μεγάλα ερωτήματα αναζητούνται απαντήσεις, οι οποίες είναι κάποιες φορές αναπάντεχες και δεν περιλαμβάνουν κατ’ ανάγκη τον Θεό.

Τα τελευταία 20 χρόνια, περίπου 25 αγγλικανικές εκκλησίες κλείνουν στη Βρετανία κάθε χρόνο. Μία στις τέσσερις εκκλησίες έχει λιγότερες από 16 επισκέψεις πιστών την εβδομάδα –στα χωριά και τις κωμοπόλεις, λιγότεροι από 10.
Μόνο το 1,5% του πληθυσμού πηγαίνει στην κυριακάτικη λειτουργία, το νούμερο έχει πέσει στο μισό μέσα σε 25 χρόνια.
Μόλις το 3% όσων ανήκουν στην ηλικιακή ομάδα 18-24 δηλώνουν μέλη της αγγλικανικής εκκλησίας. Τα τελευταία 30 χρόνια, ανεξαρτήτως ηλικίας, ο αριθμός των πιστών έχει μειωθεί κατά 37%. To 1983 περίπου ένας στους τρεις Βρετανούς δήλωνε άθεος, σήμερα η αναλογία είναι ένας στους δύο

Μόνο ανάμεσα στο 2012 και 2014 οι Αγγλικανοί στη Βρετανία μειώθηκαν κατά 1,7 εκατομμύρια. Αν συνεχιστούν αυτοί οι ρυθμοί, η Αγγλικανική Εκκλησία θα πάψει να υπάρχει πριν το 20672. Ο προηγούμενος αρχηγός της Αγγλικανικής Εκκλησίας, Τζορτζ Κάρεϊ, προειδοποίησε ότι απέχουμε μία γενιά από τον αφανισμό της.
Το 2015, έρευνα τριών αμερικανικών πανεπιστημίων με δείγμα περίπου 11,5 εκατομμύρια έφηβους, έδειξε ότι η σημερινή γενιά Αμερικανών είναι η λιγότερο πιστή στην ιστορία της χώρας. Σε σχέση με τα τέλη των ’70ς, ο αριθμός των 18χρόνων που δεν πηγαίνουν ποτέ στην εκκλησία έχει υπερδιπλασιαστεί, ενώ οι φοιτητές που περιγράφουν τη θρησκεία ως «καθόλου σημαντική» στη ζωή τους έχει
.Η θρησκεία έρχεται τελευταία με μόλις 5% –και διαρκώς πτωτική τάση– όταν οι Ευρωπαίοι αξιολογούν τις σημαντικότερες προσωπικές τους αξίες. 
Η διατήρηση της ειρήνης και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αξιολογούνταιStandardn, 2015 ως οι σημαντικότερες αξίες από αντίστοιχα το 45% και 40% των ερωτηθέντων.

Εντυπωσιακή είναι η τάση και στην Ελλάδα.
Αν και σε έρευνα της ΔιαΝΕΟσις”Τι Πιστεύουν Οι Έλληνες”; Οι Απαντήσεις Σε 68 Διαγράμματα | διαΝΕΟσις το 2016, ο αριθμός όσων δηλώνουν πιστοί παραμένει πολύ ψηλός (84,5%), έρευνα της Kapa Research για το Βήμα το 2015Δημοσκόπηση Κάπα Research: Χριστιανοί ορθόδοξοι αλλά… μια φορά τον χρόνο | έδειξε πως μέσα σε 15 χρόνια το ποσοστό εκείνων που δηλώνουν θρησκευόμενοι έπεσε από 85,6% σε 52%.

Από την τελευταία έρευνα προκύπτουν δύο ακόμη πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία. Το 2006 μόνο 7% δήλωνε ότι δεν πηγαίνει ποτέ στην εκκλησία. Το 2015 το ποσοστό είχε φτάσει στο 36%. Αντίστοιχα είναι και τα ποσοστά σε μία ακόμη χαρακτηριστική ερώτηση: «Πόσο συχνά προσεύχεστε εκτός εκκλησίας».
Ενώ το 2006 μόνο το 7,2% είχε δηλώσει «ποτέ», το 2015 το ποσοστό είχε φτάσει στο 30% περίπου.
Με λίγα λόγια, αν και οι Έλληνες εξακολουθούν να δηλώνουν πιστοί, η εκκλησία εξαφανίζεται από την καθημερινότητά τους.
Είναι ένα θεμελιώδες, υπαρξιακό πρόβλημα το οποίο θίγεται ελάχιστα δημοσίως από τους εκπροσώπους της εκκλησίας, σε αντίθεση με το όνομα της Μακεδονίας ή τις ερωτικές προτιμήσεις των Ελλήνων.

Στην Αγγλία μπορεί λιγότεροι από δέκα πιστοί να προσέρχονται στην κυριακάτικη λειτουργία, αλλά την ίδια στιγμή εννιά στους δέκα Βρετανούς επισκέπτονται εκκλησίες για τελείως διαφορετικούς λόγους. Ειδικά στα απομακρυσμένα χωριά, οι εκκλησίες λειτουργούν ως τοπικά ταχυδρομεία, σταθμοί για πληρωμές λογαριασμών, λαϊκές αγορές, κ.λπ.
Η Τζο Σάντερς, ιερέας στο Λέστερσαϊρ της κεντρικής Αγγλίας, εξέφρασε πρόσφατα στον  την πεποίθηση ότι η εκκλησία πρέπει να βρίσκει διαρκώς νέες λύσεις ώστε να κρατήσει τα κτίρια της ανοιχτά και να παραμείνει παρούσα στη ζωή των ανθρώπων: «Θα πρέπει να ανοίξουμε τις πόρτες μας ώστε να φιλοξενήσουμε ταχυδρομεία, χώρους συνεστιάσεων, δημόσιες κουζίνες και τουαλέτες».

Οι γυναίκες ιερείς στη Βρετανία ήταν 5.690 το 2017 και, σε αντίθεση με τους άνδρες, διαρκώς αυξάνονται. 274 γυναίκες αναμένεται να χειροτονηθούν το επόμενο διάστημα, έναντι 268 ανδρών. Η διαφορά είναι μικρή αλλά με μεγάλη συμβολική σημασία.
Η συζήτηση πηγαίνει φυσικά πολύ πιο πέρα από τους τρόπους χρήσης των κτιρίων. Η θρησκευτικός κοινωνιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Έξετερ Γκρέις ΝτέιβιςReligion in Public Life: Levelling the Ground | Theos Think Tank υποστηρίζει ότι παρά τη διαπιστωμένη απομάκρυνση των ανθρώπων από τη εκκλησία, η χριστιανική παράδοση έχει διαρκή και μεγάλη επιρροή στην καθημερινότητα των ανθρώπων, καταρχάς στον χρόνο και τον χώρο τους: από τις αργίες και τις γιορτές μέχρι την κυρίαρχη παρουσία των ναών γύρω μας. Η εκκλησία διαφυλάσσει επίσης το αίσθημα της συλλογικότητας και της συμμετοχής καθώς κορυφαίες προσωπικές μας στιγμές συνδέονται με τα μυστήρια της. Η Ντέιβις υπενθυμίζει όμως ότι οι άνθρωποι θεωρούν κεκτημένες αξίες την ελευθερία έκφρασης και τη μοντέρνα δημοκρατία και ως εκ τούτου η εκκλησία θα κάνει λάθος αν προσπαθήσει να επιβάλει το δόγμα της στους πιστούς. Αντιθέτως, πρέπει να συνδεθεί με την κοινωνία μέσα από τα σύγχρονα προβλήματα της.

Στο Πλάιμουθ τα παιδιά ενθαρρύνονταιPlymouth Centre for Faiths & Cultural Diversity να μαθαίνουν τις θρησκείες των συμμαθητών τους και να συμμετέχουν στον διαθρησκευτικό διάλογο μαζί τους. Η εκκλησία επιχειρεί έτσι να συμβαδίσει με μία απρόσμενα θετική εξέλιξη για τη θρησκεία που προκάλεσε η μετανάστευση: Παρά τη διαρκώς πτωτική τάση σε όλη τη χώρα, στο Λονδίνο οι Χριστιανοί που πηγαίνουν στην εκκλησία αυξήθηκανLondon Church Census 2012 | issuu από 620.000 το 2005 σε 720.000 το 2012, αύξηση που αποδίδεται αποκλειστικά στις χριστιανικές κοινότητες των μεταναστών.
Παράλληλα, μέσα σε μία δεκαετία όσοι αυτοπροσδιορίζονται ως Μουσουλμάνοι αυξήθηκαν από 8,5% σε 12,4% και οι Βουδιστές από 4% σε 5%. Οι διαφορετικές θρησκευτικές κοινότητες δεν είναι απομονωμένες. Στο Έξετερ, το 2015, όταν ο καθεδρικός ναός έπιασε φωτιά, το τζαμί της πόλης άνοιξε τις πόρτεςMosque steps in to feed homeless as fire forces continued closure of Exeter Cathedral | AnglicanNews του προκειμένου να φιλοξενήσει το εβδομαδιαίο συσσίτιο στους άστεγους. Είναι μία υπενθύμιση για το πόσο εκ των ων ουκ άνευ είναι η συζήτηση για τη δημιουργία τζαμιού στην Αθήνα, αφού οι λατρευτικοί χώροι ως εστίες αρωγής ξεπερνούν το δόγμα. Για την Ορθόδοξη εκκλησία, η άφιξη των μεταναστών αποτελεί μοναδική ευκαιρία για την αναθέρμανση του θρησκευτικού ενδιαφέροντος.
Είναι γνωστό ότι στην Ελλάδα η εκκλησία επιτελεί σημαντικό κοινωνικό έργο, ειδικά στην εποχή της οικονομικής κρίσης και την πίεση που αυτή ασκεί στις δυνατότητες του κοινωνικού κράτους. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει ένας συντονισμένος τρόπος ώστε να συγχρονιστεί με τις νέες ανάγκες που έχουν δημιουργηθεί. Η ερευνήτρια Έφη Φωκά, σε έρευνα του 2012, πριν δηλαδή εμφανιστούν τα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα, αναφέρει το παράδειγμα της ΘήβαςActa Universitatis Upsaliensis | Acta Universitatis Upsaliensis όπου οι μουσουλμάνοι Πακιστανοί και Ινδοί μετανάστες δεν έχουν ενσωματωθεί στην τοπική κοινωνία και επομένως δεν γνωρίζουν για τις διανομές τροφίμων και ρουχισμού.

Η εκκλησία με το τελετουργικό της συλλογικότητας, τη βιωματική της σχέση με τους ανθρώπους και το κοινωνικό της έργο, εμπνέει όμως και όσους αρνούνται την ύπαρξη του Θεού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Sunday Assemblysundayassembly.com, η εκκλησία που δημιούργησαν πριν από πέντε χρόνια δύο κωμικοί, ο Σάντερσον Τζόουνς και η Πίπα Έβανς.
Η Συνέλευση διατηρεί τη διάρθρωση της εκκλησιαστικής λειτουργίας, αλλά εξαιρεί τον Θεό από τη διαδικασία. Είναι σαν να πηγαίνεις σε λειτουργία της Αγγλικανικής Εκκλησίας, αλλά υπό τους ήχους της Μπελίντα Καρλάιλ, των Oasis και της Γουίτνεϊ Χιούστον. Δεν υπάρχουν θρησκευτικές αναφορές, η αρχή της Συνέλευσης συνοψίζεται σε τρεις προτροπές προς τα μέλη της: να ζουν καλύτερα, να βοηθούν περισσότερο και να αναρωτιούνται συχνότερα.

Στα πέμπτα γενέθλια της Συνέλευσης, περίπου 350 άνθρωποι, στη συντριπτική πλειοψηφία τους από 25 έως 40 ετών, συναντήθηκαν στο Κόνγουεϊ Χολ στο Χόλμπορν του κεντρικού Λονδίνου.
Στη σκηνή υπάρχουν ερασιτέχνες μουσικοί μέλη της συνέλευσης, οθόνη για καραόκε και powerpoint για τις παρουσιάσεις. Ο κόσμος είναι θορυβώδης, στην είσοδο της αίθουσας ο Τζόουνς χαιρετά όσους μπαίνουν με high five, το συνθηματικό της χαράς. Η λειτουργία ξεκινάει με Αντέλ και Fat Boy Slim. Στο δεύτερο τραγούδι η αίθουσα έχει σηκωθεί στο πόδι. Ο Άντερσον χορεύει μπροστά από τη σκηνή, και δείχνει διαρκώς την καρδιά του, αναλαμβάνοντας ατύπως το ρόλο του «ιερέα» . Μοιάζει σαν συναυλία γκόσπελ, αλλά είναι πολύ δύσκολο να διακρίνεις το θρησκευτικό στοιχείο. Έχεις διαρκώς τον φόβο ότι αργά ή γρήγορα ο αλλόκοτος χαρακτήρας της αίρεσης θα ξεπροβάλει, αλλά όλοι παραμένουν κουλ και χαλαροί. Τις ομιλίες έχουν αναλάβει η ποιήτρια Τόλου Απμελούσι και ο stand up κωμικός Ριούφους Χάουντ. Και οι δύο μιλάνε χωρίς φανφάρες για τη μετανάστευση ή τα συσσίτια στο Λονδίνο. Μιλούν επίσης για το φως, το σκοτάδι, τον φόβο. Ο τόνος τους είναι προσωπικός, παντού όμως υπάρχει η υποδήλωση στον πνευματικό χαρακτήρα της συλλογικότητας που συναντάμε στην εκκλησία.
false
«Κανείς δεν είναι εδώ για να υποδείξει στον άλλον τι να πιστεύει ή να πρεσβεύει στη ζωή του, αλλά προκειμένου να βοηθήσει τον πλησίον του να ζήσει τη ζωή που επέλεξε, λέει ο Τζόουνς για να θυμίσει τον σκοπό της Sunday Assembly. Η Συνέλευση προσπαθεί να μεταδώσει το αίσθημα της συλλογικότητας και να ενσταλάξει την ελπίδα στα μέλη της, αλλά χωρίς το βάρος του θεού και το βάρος της θρησκείας. Η μοναδική παράδοξη στιγμή είναι όταν ο Τζόουνς ζητά από το κοινό να κλείσει τα μάτια του για διαλογισμό. Mπορεί το προγραμματισμένο ξεχείλισμα συναισθηματισμού και αδελφοσύνης να σε χτυπάει λίγο στα νεύρα, αλλά η όλη διαδικασία διαφυλάσσει τον χαρακτήρα της από τον χιπισμό και την ταγαροποίηση.
Το πιο ενδιαφέρον με τη Συνέλευση είναι ότι με το να εξαιρεί τον Θεό από τη διαδικασία, τον απενοχοποιεί. Το να μην πιστεύεις στον Θεό δεν σημαίνει ότι είσαι αναγκασμένος να αρνηθείς την εκ των πραγμάτων βιωματική σχέση που έχεις με τους λατρευτικούς χώρους. Στην Ελλάδα το γνωρίζουμε καλά. Είναι δύο ειδών ενοχές αυτές που αντιμετωπίζουμε: η πρώτη ότι θα μας περάσουν για πιστούς αν πούμε ότι μας αρέσουν οι εκκλησίες ή το Γλυκύ μου Έαρ. Η δεύτερη είναι απέναντι στον ίδιο τον Θεό, ότι θα μας περάσει για άπιστους που δανειζόμαστε τα ιερά και όσια του χωρίς κατ’ ανάγκη να έχουμε Εκείνον στο μυαλό μας.
Ο συγγραφέας Αλέν Ντε Μποτόν μπορεί μεν να μιλάει σαν οι Coldplay να τραγουδάνε βιβλία του Λεό Μπουσκαλιά (ο Θεός να σε φυλάξει, δηλαδή), αλλά λέει κάτι πολύ ενδιαφέρον: δεν χρειάζεται να είναι κανείς πιστός για να του αρέσει η γαλήνη μίας εκκλησίας, τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα –ή, στη δική μας περίπτωση, να περπατάει πίσω από τον επιτάφιο.

Πέρα από την προσωπική αναζήτηση, ο Ντε Μπότον λέει ότι όσοι θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο μπορούν να αντλήσουν μαθήματα από τη θρησκεία, το ξεκάθαρο μήνυμά της και τους τρόπους συλλογικής δράσης που έχει αναπτύξει σε βάθος αιώνων. Ο Ντε Μπότον πριν μερικά χρόνια σχεδίαζε μάλιστα να κατασκευάσει τον πρώτο ναό για άθεους στο ΛονδίνοAlain de Botton reveals plans for ‘temple to atheism’ in heart of London | The Guardian.
Αυτή όμως είναι η φιλοσοφική διάσταση του ζητήματος. Για όσους συμμετέχουν σε συλλογικές πρωτοβουλίες, όπως η Sunday Assembly, η πνευματική αναζήτηση συναντά την ανάγκη για κοινωνική συμμετοχή. Tα μέλη της Συνέλευσης δεν τραγουδάνε μόνο στις λειτουργίες, ούτε απλώς συμμετέχουν στις εκδρομές περισυλλογήςRetreat to the future | Sunday Assembly. Αντιθέτως, όπως και οι πιστοί-μέλη της εκκλησίας, επιδιώκουν να έχουν κοινωνικό ρόλο: διανέμουν φαγητό, ενισχύουν φιλανθρωπικούς οργανισμούς, οργανώνουν εκδηλώσεις σε εργατικές κατοικίες.

Με ανάλογη μέθοδο, αλλά πολύ διαφορετική αφετηρία, προσπαθεί και η ίδια η Εκκλησία της Αγγλίας να προσελκύσει τους πιστούς. O Τζάστιν Γουέλμπι, διάδοχος του Τζορτζ Κάρεϊ στον αρχιεπισκοπικό θρόνο, συμμερίζεται την αγωνία του προκατόχου του και έχει πει σε ανύποπτο χρόνο ότι αυτή είναι η τελευταία ευκαιρία της εκκλησίας να σωθεί μέσω της εξωστρέφειας.
false
Οι Αγγλικανοί δεν στρέφονται στην Αντέλ και τη Γούιτνεϊ Χιούστον, αλλά σε πιο θρησκευτικά τραγούδια και τον ευαγγελισμό. Ταυτόχρονα εκσυγχρονίζουν το κοινωνικό τους ρόλο, διοργανώνοντας από συμβουλευτικές για διαζευγμένους πατέρες μέχρι fitness classesHow evangelical Christians are using social action to revivify church brand | The Guardian.

O ιερέας-τραγουδιστής Τιμ Χιουζ.
Πολλοί παραλληλίζουν την πρωτοβουλία του μετριοπαθούς Γουέλμπι με την προσπάθεια του Τόνι Μπλερ και τους Εργατικούς. Ο πρώην πρωθυπουργός εστίασε την προσοχή του όχι στο δόγμα των Labour, αλλά στον εκμοντερνισμό του κόμματος ώστε να συμβαδίσει με ανάγκες που οι άνθρωποι εκ πρώτης όψεως δεν ταύτιζαν με την πολιτική. Έτσι και ο Γουέλμπι, με τον προσηνή χαρακτήρα και τον απελευθερωμένο λόγο του, παρουσιάζει την εκκλησία ως έναν μοντέρνο και ανοιχτό θεσμό τον οποίο οι πιστοί μπορούν να προσεγγίσουν για τις υπαρξιακές τους αγωνίες. Άλλοι όμως παραλληλίζουν το κίνημα εξωστρέφειας με τον Τζέρεμι ΚόρμπινAs traditional believers turn away, is this a new crisis of faith? | The Guardian. Λένε δηλαδή πως τελικά απευθύνεται σε λίγους φανατικούς ζηλωτές, αφού πίσω από το άνοιγμα στην κοινωνία κρύβεται η εκ των πραγμάτων άκαμπτη δογματική Αγγλικανική Εκκλησία. Και, όπως θα έλεγε ο Ντε Μπότον: η θρησκεία είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για την αφήσουμε αποκλειστικά στους πιστούς.