Το ψωμί που ρίχνει κυβερνήσεις

Λαϊκές εξεγέρσεις έχουν ξεκινήσει από την έλλειψη βασικών ειδώνList of food riots διατροφής: οι Ταραχές της ΠατάταςPotato riots και η Εξέγερση του ΑλατιούMoscow uprising of 1648 ταρακούνησαν τη Ρωσική Αυτοκρατορία το 17ο αιώνα ενώ η Εξέγερση του ΚρέατοςMeat riots στο Σαντιάγκο της Χιλής το 1905, όταν οι υψηλές τιμές του κρέατος, αποτέλεσμα της πολιτικής προστατευτισμού που ασκούσε η κυβέρνηση για να υπερασπιστεί τους ντόπιους κτηνοτρόφους από τον ανταγωνισμό της Αργεντινής, προκάλεσε το θάνατο 250 ανθρώπων από τoν στρατό. Αλλά το ψωμί ήταν πάντα η πρώτη αφορμή, από την Εξέγερση του Ψωμιού της ΒοστόνηςBoston Bread riot του 1710 έως τον Πόλεμο του ΑλευριούFlour War του 1775 που οδήγησε στη Γαλλική Επανάσταση.

Το ψωμί έπαιξε κομβικό ρόλο στο πέρασμα της Βρετανίας, κατ’ εξοχήν κέντρο της Βιομηχανικής Επανάστασης, από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό. Στον ένα πόλο της διαμάχης βρίσκονταν οι μεγάλοι γαιοκτήμονες που πάσχιζαν να επιβάλουν κρατικό προστατευτισμό υπέρ των βρετανικών σιτηρών, ορθώνοντας απόρθητα τείχη στις εισαγωγές. Καθώς η αριστοκρατία της γης ασκούσε μεγάλη επιρροή στο Κοινοβούλιο, η κυβέρνηση των Τόρις πέρασε το 1815, με το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων, τον πρώτο «Νόμο Περί ΣιτηρώνCorn Law | Britannica» που κρατούσε τεχνητά την τιμή τoυς σε πολύ υψηλά επίπεδα. Η διαμάχη γύρω από τους περίφημους νόμους κυριάρχησε στη δημόσια ζωή της χώρας για τριάντα χρόνια, με τη συμμετοχή των σπουδαιότερων θεωρητικών της πολιτικής οικονομίας από τον αντιδραστικό ΜάλθουςThomas Malthus και τον φιλελεύθερο ΡικάρντοDavid Ricardo μέχρι τον Καρλ Μαρξ.
Στο απέναντι στρατόπεδο βρισκόταν η ανερχόμενη βιομηχανική αστική τάξη που υποστήριζε το ελεύθερο εμπόριο για πολλούς λόγους. Επιτρέποντας την εισαγωγή αγροτικών προϊόντων από το εξωτερικό, η Βρετανία θα ζητούσε ταυτόχρονη κατάργηση των προστατευτικών δασμών για τα δικά της βιομηχανικά προϊόντα στις ξένες αγορές. Εξάλλου, η μείωση της τιμής του ψωμιού και των άλλων βασικών ειδών διατροφής θα βοηθούσε τους εργάτες να τα βγάλουν πιο εύκολα πέρα, επιτρέποντας στους βιομηχάνους να μειώσουν τα μεροκάματα. Για να εξασφαλίσουν τη συμμαχία των εργατών, οι εργοδότες υποσχέθηκαν όχι μόνο «διπλάσιες φραντζόλες», αλλά και νομοθετικό περιορισμό της εργάσιμης ημέρας στις δέκα ώρες, κάτι διόλου ασήμαντο για τις συνθήκες εργασίας στα απάνθρωπα εργοστάσια της εποχής.
Το κοινό μέτωπο βιομηχάνων-εργατών εναντίον της παλιάς αριστοκρατίας έφερε τη Βρετανία σε κατάσταση κοινωνικού εμφυλίου. Από τις κορυφαίες στιγμές του ήταν η σφαγή του ΠίτερλουPeterloo Massacre στις 16 Αυγούστου 1819 στο Μάντσεστερ, μητρόπολη της βρετανικής βιομηχανίας, όταν 11 άνθρωποι σκοτώθηκαν και 500 τραυματίσθηκαν κατά την ωμή καταστολή από τις δυνάμεις ασφαλείας διαδήλωσης δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων εναντίον του νόμου για τα σιτηρά. Το σοκ από την αιματηρή καταστολή εργατών και φιλελευθέρων οδήγησε διανοούμενους της πόλης να ιδρύσουν τη ριζοσπαστική εφημερίδα The Manchester GuardianIn the wake of Peterloo: the Manchester Guardian prospectus, 1821 | The Guardian, σημερινό The Guardian.

Ένα άλλο ιστορικό βρετανικό έντυπο, ο Economist, ιδρύθηκε στο Λονδίνο το 1843The Economist and the Corn Laws | The Economist ως δημοσιογραφικό όργανο του «Συνδέσμου κατά του Νόμου περί Σιτηρών». Παρά την πεισματική αντίσταση των γαιοκτημόνων, ο νόμος για τα σιτηρά καταργήθηκε τελικά από τη Βουλή των Κοινοτήτων το 1846.

Η μετατροπή του σημαντικότερου αγαθού του οικογενειακού τραπεζιού σε είδος πολυτελείας συνέχισε να τροφοδοτεί κοινωνικές ταραχές σε αναπτυγμένες βιομηχανικά χώρες στον εικοστό αιώνα. Ταραχές με πρωταγωνίστριες αγανακτισμένες νοικοκυρές που τα έκαναν γης μαδιάμ στις κεντρικές αγορές τροφίμων εκτυλίχθηκαν στη βόρεια Γαλλία το 1911The ‘Vie chère’ Riots of 1911: Traditional Protests in Modern Garb | Βutler University Libraries, σε κομητείες της Βρετανίας το 1916Riots and rationing in Bradford district’s wartime struggle for food | Telegraph & Argus και στη Νέα Υόρκη το 1917New York City Food Riot of 1917 . Την ίδια χρονιά, το σύνθημα του Λένιν «Ειρήνη, γη και ψωμί! Όλη η εξουσία στα Σοβιέτ» σφράγιζε την επανάσταση των μπολσεβίκων.

Στην κατεχόμενη Γαλλία του 1942, οι διαδηλώσεις για τις τιμές των τροφίμων ήταν μια από τις πιο μαζικές στιγμές αντίστασης κατά των Nαζί και της κυβέρνησης του Βισί.

To ψωμί αποτελεί βασικό συστατικό της διατροφής των αραβικών χωρών, κυρίως λόγο του χαμηλού του κόστους. Για παράδειγμα, στην πάμπτωχη Υεμένη υπάρχουν 20 διαφορετικά είδη ψωμιού, το καθένα από τα οποία ψήνεται διαφορετικά. Σε πολλές από τις χώρες αυτές είναι κοινή πρακτική να επιδοτείται το ψωμί ως μέτρο στήριξης των χαμηλότερων εισοδηματικά ομάδων. Στα πλαίσια της επιδότησης του αλευριού, η κυβέρνηση προμηθεύει τους φούρνους σακιά με αλεύρι σε τιμή κόστους ώστε να βγάζουν φτηνό ψωμί, όμως αρκετές φορές τα σακιά έχουν πουληθεί στη μαύρη αγορά μέχρι και 10 φορές πάνω από την τιμή κόστους πριν φτάσουν στους φούρνους.
Στην Αίγυπτο, τη χώρα όπου το ψωμί σημαίνει ζωή (aish), το 1976 ο πρόεδρος Ανουάρ Σαντάτ ανακοίνωσε μια σειρά οικονομικών μέτρωνEconomic reform, privatization and tourism in Egypt | Taylor & Francis Online «ανοιχτών πορτών» (InfitahInfitah) με σκοπό να τονώσει τις επενδύσεις στον ιδιωτικό τομέα καθώς η χώρα είχε μείνει πίσω από τις μαζικές εθνικοποιήσεις του προκατόχου του, Νάσερ. Οι ιδιωτικοποιήσεις είχαν βέβαια και πολιτικό κίνητρο αφού ο Σαντάτ επεδίωκε να φέρει την Αίγυπτο κοντά στον άξονα των ΗΠΑ, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Παρά τις επενδύσεις που ήρθαν στη χώρα, το χρέος παράμενε σε υψηλά επίπεδα και έτσι προσέφυγε στη λύση των δανείων από την Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο υπό τον όρο ότι θα περιόριζε τις κρατικές επιδοτήσεις στο αλεύρι και άλλα προϊόντα πρώτης ανάγκης.
Έτσι, τον Ιανουάριο του 1977 η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι διακόπτει τις επιδοτήσεις, με συνέπεια η τιμή του ψωμιού αυτόματα να διπλασιαστεί. Αμέσως, ξέσπασαν διαδηλώσεις1977 Egyptian bread iots σε αρκετές πόλεις, κυρίως σε εργατικές συνοικίες. «Πού είναι το πρωινό μας, ήρωα;» ήταν ένα σύνθημα. Η «ιντιφάντα του ψωμιού»1977: Egypt’s bread intifada | libcom.org κατεστάλη με πολύ βαρύ τίμημα: 80 νεκρούς και 500 τραυματίες. Ήταν η πρώτη περίπτωση εξέγερσης στη Μέση Ανατολή με αφορμή την τιμή του ψωμιούFood riots in the Middle East.

Κάτι ανάλογο συνέβη το 1983 στην Τυνησία, όπου η πτώση της τιμής του πετρελαίου και η παρατεινόμενη ξηρασία στο νότο που κατέστρεψε τη σοδειά των αγροτών μείωσε δραστικά τα έσοδα της χώρας, που ήδη αντιμετώπιζε οικονομικές δυσκολίες. Ο πρόεδρος Μπουρκίμπα συμφώνησε να ζητήσει δάνειο από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο για να αντιμετωπίσει τα οικονομικά προβλήματα της χώρας. Το δάνειο από το ΔΝΤ είχε όμως ως προϋπόθεση την περικοπή των κρατικών δαπανών, την κατάργηση των συναλλαγματικών ελέγχων και των προστατευτικών τιμολογίων και την υποτίμηση του νομίσματος.
Η κυβέρνηση αποφάσισε να τερματίσει τις επιδοτήσεις για το σιτάρι, το αλεύρι και το σιμιγδάλι. Την εποχή εκείνη οι επιδοτήσεις τροφίμων αντιστοιχούσαν στο 3,1% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος και το 10% του κρατικού προϋπολογισμού. Η απόφαση ανακοινώθηκε στις 29 Δεκεμβρίου 1983 και οδήγησε σε άμεση αύξηση της τιμής του ψωμιού και του αλευριού πάνω από 100%. Η αύξηση, η πρώτη σε δεκαπέντε χρόνια, επηρέασε άμεσα τους φτωχούς. Πολλές οικογένειες της Τυνησίας δαπανούσαν το 80% του προϋπολογισμού τους για το φαγητό σε ψωμί και σιμιγδάλι.
Οι πρώτες εξεγέρσειςCurfew imposed across Tunisia as riots srpead | The New York Times ξεκίνησαν στις 29 Δεκεμβρίου 1983 στις φτωχές οάσεις στην περιοχή της Νεφζαούου του νότου και σε λίγες μέρες έφτασαν στα αστικά κέντρα. Το κράτος απάντησε βίαια και το αποτέλεσμα ήταν 100 νεκροί και 1.000 τραυματίες. Τελικά ο Μουρκίμπα πήρε πίσω τις αυξήσεις, όμως ήταν ουσιαστικά η αρχή του τέλους του καθώς σε τρία χρόνια ο νέος προωθυπουργός Μπεν Άλι θα τον ανέτρεπε1987 Tunisian coup d’état.

Για περίπου τρεις δεκαετίες –με εξαίρεση την εξέγερση της Αργεντινής το 19891989 riots in Argentina όπου οι διαδηλωτές δεν είχαν ως αίτημα μόνο την υψηλή τιμή του ψωμιού–, οι τιμές του ψωμιού και των ειδών πρώτης ανάγκης παρέμειναν χαμηλές. To 2005 όμως η τιμή του σταριού και του ρυζιού έφτασαν σε ιστορικά υψηλά και συνέχισαν να ανεβαίνουν και πλέον το 2008 η τιμή του ψωμιού είχε αυξηθεί παγκοσμίως κατά μέσο όρο κατά 37%. Εκείνη την περίοδο υπήρχαν αναταραχέςGlobal effort to calm food prices | Τhe Washington Post σε αρκετές χώρες με αφορμή τις υψηλές τιμές ειδών πρώτης ανάγκης. Στην Αϊτή, ο πρωθυπουργός αναγκάστηκε σε παραίτησηHaiti’s government falls after food riots | Reuters, διαδηλώσεις έγιναν σε Μοζαμβίκη, Σενεγάλη, Κιργιστάν, Πακιστάν και Μπαγκλαντές, όμως η Αίγυπτος και η μοναδική της σχέση με το ψωμί βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο.

H Αίγυπτος ήταν και παραμένει ο μεγαλύτερος καταναλωτής ψωμιού παγκοσμίως με 400 γραμμάρια ανά κάτοικο σε καθημερινή βάση. Το 2008 περίπου 45% του πληθυσμού ζούσε με κάτω από 2 δολάρια την μέρα, ο πληθωρισμός βρισκόταν στο 12,5% και ένα σακί 100 κιλών επιδοτούμενου αλευριού έκανε 3,14 δολάρια ενώ στη μαύρη αγορά μπορεί να έφτανε και 100 φορές παραπάνω. Έτσι το 2008 ξέσπασε η δεύτερη κρίση του ψωμιού στη χώραEgyptians riot over bread crisis | The Telegraph. Τότε ο Μουμπάρακ απάντησε υποχρεώνοντας τον στρατό να παράγει το ψωμί και φυλακίζοντας τους διεφθαρμένους υπαλλήλους που πουλούσαν σε υψηλότερη τιμή το επιδοτούμενο αλεύρι. Αυτό ήταν το πρώτο καμπανάκι κινδύνου για τον Μουμπάρακ.

To 2011, οι επιδοτήσεις για τρόφιμα και καύσιμα αντιπροσώπευαν ένα εντυπωσιακό 8% του ΑΕΠ της ΑιγύπτουIMF Survey: Costly Mideast Subsidies Need Better Targeting | ΙInternational Monetary Fund. Ακόμη και με επιδοτήσεις, οι τιμές των σιτηρών αυξήθηκαν κατά 30% μεταξύ 2010 και 2011Are high food prices fueling revolution in Egypt? | Scientific American. Η εξέγερση ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2011 και οδήγησε στην ανατροπή του προέδρου Μουμπάρακ. Παρότι υπάρχουν διαμάχεςDebating the Link Between Food Prices and Revolutions | The Atlantic για το κατά πόσο η τιμή ειδών πρώτης ανάγκης επηρεάζει την πολιτική κατάσταση μιας χώρας, είναι σχεδόν σίγουρο ότι στην Αίγυπτο έπαιζε και παίζει βασικό ρόλο.Reports: Egyptian and Tunisian riots were driven in part by the spike in global food prices | Think Progress

Στην Τυνησία όπου ξεκίνησε η Αραβική Άνοιξη το 2011, το ψωμί δεν ήταν ο βασικός λόγος που οδήγησε στην πτώση του πρόεδρου Μπεν Άλι, όπως το 1983, όμως ήταν ένας συνδυασμός των υψηλών τιμών του ψωμιού, της ανεργίας και του αυξανόμενου χάσματος ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς. Σε μια κίνηση απελπισίας ο Μπεν Άλι διέταξε να μειωθεί η τιμή του ψωμιού και της ζάχαρης και του γάλακτος, αλλά ήταν πλέον αργά.

Οι πιέσεις και οι μνήμες του παρελθόντος ξύπνησαν ξανά το τελευταίο διάστημα τόσο στην Αίγυπτο όσο και στην Τυνησία.
Η Αίγυπτος έχει ως πρώτη προτεραιότητα την εξάλειψη της διαφθοράς βασικό αίτημα των εξεγερμένων της Αραβικής Άνοιξης. Το 2014 η κυβέρνηση Αλ Σίσι υιοθέτησε ένα σύστημα με έξυπνες κάρτες το οποίο στόχευε να περιορίσει το χρονίζον θέμα της πώλησης του επιδοτούμενου αλευριού στη μαύρη αγορά. Η κάρτα έδινε το δικαίωμα σε κάθε οικογένεια να αγοράζει πέντε φραντζολάκια ψωμί την μέρα ανά μέλος οικογένειας με την προϋπόθεση όμως να χτυπά την κάρτα στον φούρνο. Έρευνες έδειξαν ότι όχι μόνο δεν περιορίστηκε η διαφθορά, αλλά μεγάλωσε. Σαν να μην έφτανε αυτό, οι υπάλληλοι της εταιρείας που έφτιαχνε την κάρτα βρήκαν τρόπο να παράγουν χιλιάδες κάρτες και να τις πουλήσουν στη μαύρη αγορά. Οι τιμές του ψωμιού ανέβηκαν ξανά το 2017As austerity-hit Egyptians turn to bread, wheat imports hit new highs | Reuters και κανείς δεν ξέρει ποιες θα είναι οι εξελίξεις, με δεδομένο ότι μέσα στο 2018 θα γίνουν προεδρικές εκλογές στη χώρα.

Η Τυνησία θεωρείτο μοντέλο επιτυχίας της Αραβικής Άνοιξης, όμως καμία από τις εννιά κυβερνήσεις έκτοτε δεν έχει καταφέρει να αντιμετωπίσει τα αυξανόμενα οικονομικά προβλήματα. Η κυβέρνηση το 2016 προχώρησε σε δάνειο ύψους 2,8 δισ. δολαρίων από το ΔΝΤ. Όμως η οικονομία της χώρας δεν σημείωσε πρόοδο και το Ταμείο ζητά και άλλα μέτρα. Με το νέο έτος, η πρώτη απόφαση της κυβέρνησης ήταν να περιορίσει τις κρατικές επιδοτήσεις στο σιτάρι και το αλεύρι. Οι Τυνήσιοι βγήκαν ξανά στους δρόμους με βασικό αίτημα τις υψηλές τιμές του ψωμιού καθώς πριν την Αραβική Άνοιξη πλήρωναν λιγότερο για ψωμίTunisia rocked by protests over price rises | Τhe Guardian. Σε μια προσπάθεια να αποφευχθεί ένα νέο 1983, η κυβέρνηση πήρε τα μέτρα πίσω και ανακοίνωσε φοροελαφρύνσεις για τα φτωχότερα στρώματα.

Μία περίπτωση που ίσως απασχολήσει τη διεθνή κοινότητα το 2018 είναι το Σουδάν όπου ο πρόεδρος Ομάρ Αλ Μπασίρ παραμένει στην εξουσία από το 1989. Στις αρχές του Ιανουαρίου έγιναν στο Χαρτούμ μαζικές διαδηλώσειςProtests in Khartoum με έναν νεκρό όταν η κυβέρνηση περιόρισε τις κρατικές επιδοτήσεις στο αλεύρι λόγω οικονομικής στενότητας. Οι διαδηλώσεις κόπασαν αλλά κανείς δεν ξέρει πως θα κυλήσει η χρονιά στην τρίτη μεγαλύτερη σε έκταση χώρα της αφρικανικής ηπείρου.