Οι αρχαίοι Έλληνες, παρατηρώντας τον άνθρωπο και τις αδυναμίες του, συμπύκνωσαν σε τέσσερις λέξεις έναν ολόκληρο μηχανισμό ανόδου και πτώσης: ύβρις, άτη, νέμεσις, τίσις.
Όλα αρχίζουν από την ύβρη. Όχι απλώς από την αλαζονεία, αλλά από την απώλεια του μέτρου. Ο άνθρωπος πετυχαίνει, αποκτά δύναμη, πλούτο ή εξουσία και κάποια στιγμή αρχίζει να πιστεύει ότι οι κανόνες που ισχύουν για τους άλλους δεν ισχύουν γι’ αυτόν. Η επιτυχία, αντί να τον κάνει σοφότερο, τον κάνει υπερβολικά βέβαιο για τον εαυτό του.
Και τότε έρχεται η άτη: η θόλωση της κρίσης. Ο άνθρωπος παύει να βλέπει τα πράγματα όπως είναι και αρχίζει να τα βλέπει όπως θα ήθελε να είναι. Δεν ακούει προειδοποιήσεις, υποτιμά τους κινδύνους, περιφρονεί τους αντιπάλους του. Και το χειρότερο: όσο περισσότερο σφάλλει, τόσο περισσότερο πιστεύει ότι έχει δίκιο.
Η πραγματικότητα όμως έχει έναν δικό της τρόπο να επαναφέρει το μέτρο. Αυτή είναι η νέμεσις. Δεν χρειάζεται πάντοτε να έρθει ως θεϊκή τιμωρία. Μπορεί να είναι απλώς η φυσική συνέπεια της υπερβολής. Μια αυτοκρατορία παρακμάζει, μια πανίσχυρη επιχείρηση χάνει την αγορά της, ένας ηγέτης χάνει την επιρροή του, ένας άνθρωπος βλέπει ξαφνικά να καταρρέει εκείνο που θεωρούσε ακλόνητο.
Και στο τέλος έρχεται η τίσις: η πληρωμή του λογαριασμού.
Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτό το αρχαίο σχήμα παραμένει αναγνωρίσιμο και σήμερα. Το βλέπουμε στην πολιτική, στις επιχειρήσεις, στις κοινωνίες, ακόμη και στην προσωπική μας ζωή. Η μεγάλη επιτυχία κρύβει συχνά μέσα της έναν κίνδυνο: να μας πείσει ότι θα διαρκέσει για πάντα.
Το πραγματικό δίδαγμα των τεσσάρων αυτών λέξεων μπορεί να μην αφορά την τιμωρία αλλά το μέτρο. Να γνωρίζεις μέχρι πού φτάνει η δύναμή σου, να αμφιβάλλεις ακόμη και όταν όλα σε δικαιώνουν και, κυρίως, να καταλαβαίνεις εγκαίρως πότε άλλαξε ο καιρός των πραγμάτων.
Γιατί η νέμεσις δεν αρχίζει όταν έρχεται η πτώση. Αρχίζει πολύ νωρίτερα, τη στιγμή που ο άνθρωπος, μεθυσμένος από την επιτυχία του, πιστεύει ότι δεν μπορεί πια να πέσει.
1
