Στις προάλλες διάβασα ένα άρθρο για τους ρωμιούς βουλευτές στην Οθωμανική Βουλή και μου κέντρισε το ενδιαφέρον και άρχισα να το ψάχνω .
Ψάχνοντας ανακάλυψα ότι υπάρχει μια ιδιαίτερα σοβαρή επιστημονική μελέτη της Κατερίνας Μπούρα, «Οι βουλευτικές εκλογές στην Οθωμανική αυτοκρατορία: Οι Έλληνες βουλευτές 1908-1918», που δημοσιεύθηκε το 1983 στο Δελτίο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών.
Στο επόμενο μακροσκελές, είναι η αλήθεια άρθρο, γίνεται μια προσπάθεια σύνοψης του πολύ ενδιαφέροντος θέματος για όσους ενδιαφέρονται για ιστορικά θέματα.
Όταν οι Ρωμιοί εξέλεγαν βουλευτές στην Οθωμανική Βουλή
Σε μια εποχή που η Οθωμανική Αυτοκρατορία εξακολουθούσε να εκτείνεται σε τεράστιες περιοχές της Ευρώπης και της Ασίας, Έλληνες ορθόδοξοι υπήκοοί της συμμετείχαν στις εκλογές, διεκδικούσαν ψήφους και εξέλεγαν τους δικούς τους αντιπροσώπους στο οθωμανικό κοινοβούλιο.
Και δεν ήταν λίγοι.
Στη Βουλή που προέκυψε από τις εκλογές του 1908 η ελληνική παρουσία έφτασε περίπου τους 26 βουλευτές.
Αυτό όμως που κάνει την ιστορία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα δεν είναι τόσο ο αριθμός τους όσο όσα συνέβησαν μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια.
Γιατί η περίοδος 1908-1918 συμπυκνώνει μια ολόκληρη ιστορική εποχή: την προσπάθεια μετατροπής μιας πολυεθνικής αυτοκρατορίας σε σύγχρονο συνταγματικό κράτος, την αποτυχία αυτής της προσπάθειας και τελικά την επικράτηση των εθνικισμών.
1908: Μια καινούργια εποχή φαίνεται να αρχίζει
Τον Ιούλιο του 1908 η Επανάσταση των Νεοτούρκων αναγκάζει τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ Β΄ να επαναφέρει το Σύνταγμα του 1876 και την κοινοβουλευτική λειτουργία.
Η είδηση προκαλεί ενθουσιασμό.
Για πολλούς Έλληνες, Αρμένιους, Εβραίους και άλλους χριστιανούς της Αυτοκρατορίας γεννιέται η ελπίδα ότι μπορεί να δημιουργηθεί κάτι εντελώς καινούργιο: ένα κράτος στο οποίο οι διαφορετικές εθνότητες και θρησκείες θα μπορούσαν να ζήσουν ως ισότιμοι Οθωμανοί πολίτες.
Ο οθωμανισμός, όπως ονομάστηκε αυτή η αντίληψη, φιλοδοξούσε ουσιαστικά να δημιουργήσει μια κοινή πολιτική ταυτότητα πάνω από τις εθνικές και θρησκευτικές διαφορές.
Οι Ρωμιοί δεν παρακολουθούν τις εξελίξεις από απόσταση. Συμμετέχουν ενεργά.
Το Πατριαρχείο, οι ελληνικές κοινότητες και πολιτικές οργανώσεις κινητοποιούνται για την εκλογική εκπροσώπηση του ελληνικού στοιχείου. Μάλιστα, οι διαπραγματεύσεις με την Επιτροπή Ένωσης και Προόδου υπήρξαν έντονες, καθώς οι ελληνικές οργανώσεις ζητούσαν αντιπροσώπευση που να ανταποκρίνεται στη δημογραφική τους δύναμη.
Η νέα Βουλή ανοίγει πανηγυρικά στις 17 Δεκεμβρίου 1908.
Στις εκλογές είχαν αναδειχθεί συνολικά 281 βουλευτές και στην έναρξη των εργασιών ήταν παρόντες 230.
Στα ίδια κοινοβουλευτικά έδρανα βρίσκονται μουσουλμάνοι και χριστιανοί, Τούρκοι, Άραβες, Έλληνες, Αρμένιοι, Εβραίοι και εκπρόσωποι άλλων κοινοτήτων.
Για μια στιγμή δημιουργείται η εντύπωση ότι η γερασμένη Αυτοκρατορία μπορεί να μεταμορφωθεί.
Οι Ρωμιοί της Βουλής
Ανάμεσα στους Έλληνες βουλευτές συναντά κανείς μορφωμένους ανθρώπους, εμπόρους, γιατρούς, νομικούς και σημαντικές προσωπικότητες των ελληνικών κοινοτήτων.
Ένας από τους γνωστότερους ήταν ο ιστορικός Παύλος Καρολίδης, καθηγητής αργότερα του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Άλλες σημαντικές μορφές ήταν ο Γεώργιος Μπούσιος, ο Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης και ο Ματθαίος Κωφίδης από την Τραπεζούντα.
Οι άνθρωποι αυτοί βρίσκονταν μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα.
Ήταν Ρωμιοί, με ελληνική εθνική και πολιτισμική συνείδηση, αλλά ταυτόχρονα πολίτες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Έπρεπε επομένως να υπερασπιστούν τα δικαιώματα των ελληνικών κοινοτήτων χωρίς να εμφανίζονται ότι υπονομεύουν το κράτος στο κοινοβούλιο του οποίου συμμετείχαν.
Μια λεπτή ισορροπία που όσο περνούσε ο καιρός γινόταν δυσκολότερη.
1912: Οι «εκλογές με το ρόπαλο»
Η αισιοδοξία του 1908 δεν κράτησε πολύ.
Οι διαφορετικές εθνότητες είχαν διαφορετικές προσδοκίες από το νέο καθεστώς, ενώ η Επιτροπή Ένωσης και Προόδου άρχισε σταδιακά να επιδιώκει ισχυρότερο κεντρικό έλεγχο.
Το 1912 πραγματοποιούνται πρόωρες εκλογές.
Στην οθωμανική πολιτική ιστορία έμειναν γνωστές ως «Sopalı Seçimler» — «εκλογές με το ρόπαλο».
Δεν πρόκειται απλώς για μεταγενέστερο χαρακτηρισμό. Οι εκλογές σημαδεύτηκαν από πιέσεις, εκφοβισμούς και παρεμβάσεις, ιδιαίτερα σε ορισμένες περιοχές της Αυτοκρατορίας. (DergiPark)
Το πολιτικό κλίμα είχε αλλάξει.
Η αντιπολίτευση είχε οργανωθεί γύρω από το Κόμμα Ελευθερίας και Συνεννόησης —τη Χουριέτ και Ιτιλάφ— ενώ οι Νεότουρκοι προσπαθούσαν να διατηρήσουν τον έλεγχο.
Οι Ρωμιοί βρίσκονται πλέον μέσα σε ένα πολύ πιο δύσκολο πολιτικό περιβάλλον.
Η υπόσχεση του 1908 για ισότιμη συνύπαρξη είχε αρχίσει να ξεθωριάζει.
Και τότε ήρθαν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι
Λίγους μήνες αργότερα ξεσπούν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι.
Για την Οθωμανική Αυτοκρατορία το αποτέλεσμα είναι καταστροφικό. Χάνει το μεγαλύτερο μέρος των ευρωπαϊκών εδαφών της και μαζί τους εκατομμύρια κατοίκους.
Το σοκ είναι τεράστιο.
Και οι συνέπειες δεν είναι μόνο εδαφικές.
Η ήττα επιταχύνει μια βαθύτερη ιδεολογική μεταβολή μέσα στο οθωμανικό κράτος.
Η ιδέα ότι Έλληνες, Αρμένιοι, Άραβες, Αλβανοί, Τούρκοι και άλλοι λαοί θα μπορούσαν να ενωθούν κάτω από μια κοινή «οθωμανική» πολιτική ταυτότητα αρχίζει να καταρρέει.
Ο εθνικισμός κερδίζει έδαφος.
Η ίδια η μελέτη του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών περιγράφει την περίοδο 1908-1918 ως καθοριστική για τη μετάβαση από την πολυεθνική Οθωμανική Αυτοκρατορία προς το εθνικό τουρκικό κράτος.
1914: Ένας διαφορετικός κόσμος
Στις εκλογές του 1914 οι Ρωμιοί εξακολουθούν να εκπροσωπούνται στη Βουλή.
Αλλά τίποτε δεν θυμίζει πλέον τον ενθουσιασμό του 1908.
Η ελληνική κοινοβουλευτική εκπροσώπηση έχει μειωθεί σημαντικά: από περίπου 26 βουλευτές το 1908 σε 13 το 1914, σύμφωνα με σχετικές ιστορικές καταγραφές.
Και το σημαντικότερο: η Ευρώπη βρίσκεται στα πρόθυρα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Λίγους μήνες αργότερα η Οθωμανική Αυτοκρατορία θα μπει στον πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων.
Από εκεί και πέρα τα πράγματα παίρνουν έναν πολύ πιο σκοτεινό δρόμο.
Οι εθνικές αντιθέσεις οξύνονται, οι χριστιανικοί πληθυσμοί αντιμετωπίζονται με αυξανόμενη καχυποψία και η παλιά ιδέα της κοινής οθωμανικής πατρίδας ουσιαστικά σβήνει.
Από τα κοινοβουλευτικά έδρανα στην αγχόνη
Ίσως κανένα πρόσωπο δεν συμβολίζει καλύτερα αυτή την τραγική μεταμόρφωση από τον Ματθαίο Κωφίδη.
Ο Κωφίδης ήταν Έλληνας του Πόντου και βουλευτής Τραπεζούντας στην Οθωμανική Βουλή.
Προσπάθησε, όπως και άλλοι Ρωμιοί πολιτικοί της εποχής, να υπερασπιστεί τον ελληνισμό του Πόντου χρησιμοποιώντας τους θεσμούς του ίδιου του κράτους στο οποίο ανήκε.
Η Ιστορία όμως είχε πάρει διαφορετική κατεύθυνση.
Το 1921, λίγα μόλις χρόνια μετά τη συμμετοχή του στο οθωμανικό κοινοβούλιο, ο Κωφίδης οδηγήθηκε στα διαβόητα Δικαστήρια Ανεξαρτησίας της Αμάσειας.
Καταδικάστηκε σε θάνατο και απαγχονίστηκε.
Η διαδρομή ενός ανθρώπου από τα έδρανα της Βουλής στην αγχόνη μέσα σε λίγα χρόνια αποτελεί ίσως την πιο δραματική εικόνα της αποτυχίας εκείνου του μεγάλου πειράματος συνύπαρξης.
Δέκα χρόνια που άλλαξαν τα πάντα
Αν δούμε σήμερα τις τρεις εκλογικές αναμετρήσεις —1908, 1912 και 1914— δεν βλέπουμε απλώς τρεις εκλογές μιας αυτοκρατορίας που πλησίαζε στο τέλος της.
Βλέπουμε τρεις διαφορετικές στιγμές μιας ολόκληρης εποχής.
1908: η ελπίδα.
Μια πολυεθνική κοινωνία πιστεύει, έστω για λίγο, ότι μπορεί να δημιουργήσει ένα κοινό συνταγματικό μέλλον.
1912: η διάψευση.
Οι πολιτικές συγκρούσεις, οι εκλογικές πιέσεις και οι εθνικές αντιθέσεις αποκαλύπτουν πόσο εύθραυστο ήταν το οικοδόμημα.
1914: ο εθνικισμός.
Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι έχουν αλλάξει τα πάντα και η Αυτοκρατορία εισέρχεται στον μεγάλο πόλεμο.
Και το 1918 έρχεται το τέλος.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρίσκεται στο στρατόπεδο των ηττημένων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το πολιτικό πείραμα που είχε αρχίσει δέκα χρόνια νωρίτερα με τόσο μεγάλες προσδοκίες έχει ουσιαστικά τελειώσει.
Μέσα σε μία μόνο δεκαετία, οι Ρωμιοί πέρασαν από τις πανηγυρικές εκλογές και την ελπίδα της ισοπολιτείας στην ανασφάλεια, στους διωγμούς και στην αγωνία για την ίδια την παρουσία τους στις πατρογονικές τους εστίες.
Η συνέχεια είναι γνωστή.
Μικρασιατική Εκστρατεία, καταστροφή, ξεριζωμός και, το 1923, υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών.
Ένας κόσμος αιώνων χάθηκε.
Κι όμως, για μια σύντομη ιστορική στιγμή, μόλις δεκαπέντε χρόνια πριν από την Ανταλλαγή, είχε φανεί πιθανό ένα εντελώς διαφορετικό μέλλον.
Έλληνες και Τούρκοι, χριστιανοί και μουσουλμάνοι, κάθονταν στα ίδια κοινοβουλευτικά έδρανα και προσπαθούσαν —άλλοτε συνεργαζόμενοι και άλλοτε συγκρουόμενοι— να κυβερνήσουν την ίδια πατρίδα.
Η προσπάθεια απέτυχε.
Αλλά ίσως γι’ αυτό αξίζει ακόμη περισσότερο να τη θυμόμαστε.
Γιατί η Ιστορία δεν αποτελείται μόνο από όσα τελικά συνέβησαν.
Αποτελείται και από όσα, για μια στιγμή, φάνηκε ότι θα μπορούσαν να είχαν συμβεί διαφορετικά.
