Ξεφυλλίζοντας ένα παλιό βιβλίο της βιβλιοθήκης μου, το «Τα κατά συνθήκην ψεύδη» του Μαξ Νορντάου*, σκέφτηκα πόσο λίγο έχουν αλλάξει οι άνθρωποι και οι κοινωνίες μέσα στον χρόνο.
Ο Νορντάου υποστήριζε ότι πολλές φορές η κοινωνική ζωή στηρίζεται σε ψέματα που όλοι γνωρίζουν, αλλά λίγοι τολμούν να αμφισβητήσουν. Όχι απαραίτητα σε κακόβουλα ψέματα, αλλά σε βολικές παραδοχές, σε συμβάσεις, σε στερεότυπα που επαναλαμβάνονται τόσο συχνά ώστε καταλήγουν να θεωρούνται αλήθειες.
Ίσως αυτό να συμβαίνει γιατί η αλήθεια δεν είναι πάντοτε βολική. Απαιτεί σκέψη, αμφισβήτηση, προσωπική ευθύνη. Αντίθετα, τα κατά συνθήκην ψεύδη προσφέρουν ασφάλεια. Μας απαλλάσσουν από τον κόπο να εξετάσουμε αν όσα πιστεύουμε στέκουν πραγματικά.
Όμως η πρόοδος, είτε αφορά έναν άνθρωπο είτε μια κοινωνία, ξεκινά συνήθως από τη στιγμή που κάποιος τολμά να ρωτήσει: «Είναι πράγματι έτσι ή απλώς το συνηθίσαμε;»
Δεν χρειάζεται να γκρεμίσουμε τα πάντα. Χρειάζεται όμως να διατηρούμε ζωντανή την κριτική σκέψη. Να μην αποδεχόμαστε μια ιδέα μόνο και μόνο επειδή είναι δημοφιλής, παλιά ή βολική.
Η αλήθεια μπορεί να είναι απαιτητική. Είναι όμως ο μόνος σταθερός δρόμος προς την ελευθερία. Και ίσως το μεγαλύτερο ψέμα να είναι η πεποίθηση ότι δεν έχουμε ανάγκη να την αναζητούμε καθημερινά.
«Οι πιο επικίνδυνες πλάνες δεν είναι εκείνες που επιβάλλονται με τη βία, αλλά εκείνες που γίνονται αποδεκτές χωρίς να εξετάζονται.»
*Το βιβλίο «Τα κατά συνθήκην ψεύδη» του Μαξ Νορντάου είναι ένα από τα πιο γνωστά έργα του, γραμμένο το 1883. Στο βιβλίο αυτό ο Νορντάου ασκεί δριμεία κριτική σε ό,τι θεωρούσε «συμβατικά ψεύδη» της κοινωνίας: τη θρησκεία όταν γίνεται τυπολατρία, την πολιτική υποκρισία, τον κοινοβουλευτισμό, την αριστοκρατία, τις οικονομικές ανισότητες, ακόμη και τους κοινωνικούς θεσμούς του γάμου.
