Η φράση είναι προκλητική — και γι’ αυτό γόνιμη.
Η ενοχή υπήρξε διαχρονικά ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία κοινωνικής συνοχής. Από την αρχαία τραγωδία έως τις σύγχρονες πολιτικές ρητορικές, ο άνθρωπος μαθαίνει να εσωτερικεύει κανόνες όχι μόνο μέσω της λογικής, αλλά και μέσω του συναισθήματος. Η ενοχή λειτουργεί σαν εσωτερικός επιτηρητής· δεν χρειάζεται πια εξωτερική επιβολή. Ο ίδιος ο άνθρωπος αυτοελέγχεται.
Οι πολιτικοί γνωρίζουν ότι ο φόβος και η ενοχή κινητοποιούν πιο εύκολα από την ψύχραιμη επιχειρηματολογία. Αν πειστείς ότι «φταις» για την κρίση, για την παρακμή, για το μέλλον των παιδιών σου, τότε γίνεσαι πιο πρόθυμος να αποδεχθείς περιορισμούς. Οι ιερείς, σε ορισμένες εκδοχές της θρησκευτικής εμπειρίας, χρησιμοποίησαν την ενοχή ως μοχλό μετάνοιας και πειθαρχίας. Και οι γονείς —συχνά άθελά τους— καταφεύγουν σε αυτήν όταν δεν διαθέτουν άλλον τρόπο να οριοθετήσουν: «με απογοήτευσες», «θυσιάστηκα για σένα».
Όμως η εικόνα δεν είναι μονοσήμαντη. Η ενοχή δεν είναι μόνο εργαλείο χειραγώγησης· είναι και η ρίζα της συνείδησης.
Χωρίς κάποια μορφή ενοχικού βιώματος δεν θα υπήρχε ευθύνη, ούτε μεταμέλεια, ούτε η ανάγκη βελτίωσης. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν παράγεται ενοχή — αλλά αν αυτή οδηγεί σε ωρίμανση ή σε υποταγή.
Η ώριμη κοινωνία δεν καταργεί την ενοχή· τη μετασχηματίζει σε αυτογνωσία. Δεν χρειάζεται να σε κάνει να ντρέπεσαι για να σε κατευθύνει· σου δείχνει τον λόγο για τον οποίο αξίζει να πράξεις σωστά.
Ίσως, τελικά, το ζήτημα δεν είναι ποιος «δημιουργεί» την ενοχή, αλλά αν επιτρέπουμε να παραμείνει ξένη φωνή μέσα μας — ή αν την μετατρέπουμε σε προσωπική ευθύνη και ελευθερία.
