Ρίσκο χωρίς αυταπάτες δοκίμιο
(Λα Ροσφουκώ – Μακιαβέλι – Εκκλησιαστής – Ντυράν)
Το ρίσκο είναι από τα λίγα πράγματα που κολακεύουν τον άνθρωπο περισσότερο απ’ όσο τον αποκαλύπτουν. Του δίνουν την αίσθηση της υπέρβασης, της ελευθερίας, της ρήξης με το ασφαλές. Κι όμως, αν το κοιτάξει κανείς χωρίς ρομαντισμό, θα δει ότι πολύ συχνά δεν είναι παρά ένας καθρέφτης του εγώ.
Ο Φρανσουα ντε Λα Ροσφουκω μας προσγειώνει απότομα: πίσω από τις περισσότερες τολμηρές πράξεις δεν κρύβεται η αρετή, αλλά η φιλαυτία. Δεν ρισκάρουμε επειδή είμαστε γενναίοι· ρισκάρουμε επειδή δεν αντέχουμε να φαινόμαστε μικροί. Το ρίσκο, λέει ουσιαστικά, είναι συχνά μια πράξη αυτοεπιβεβαίωσης μεταμφιεσμένη σε ηθικό θάρρος.
Ο Νικολο Μακιαβέλι πηγαίνει το συλλογισμό ένα βήμα παραπέρα, στον χώρο της εξουσίας. Εκεί το ρίσκο δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Ο ηγεμόνας που δεν ρισκάρει χάνει την πρωτοβουλία· εκείνος που ρισκάρει απερίσκεπτα χάνει το κράτος. Η τόλμη, για τον Μακιαβέλι, δεν είναι αρετή από μόνη της· αξία αποκτά μόνο όταν υποτάσσεται στη φρόνηση. Το ρίσκο δεν κρίνεται από την πρόθεση, αλλά από το αποτέλεσμα. Και το αποτέλεσμα, στην πολιτική, είναι αμείλικτο.
Πολύ πριν απ’ αυτούς, ο Εκκλησιαστής είχε θέσει το πιο σκληρό πλαίσιο:
«Καιρός παντί πράγματι».
Υπάρχει καιρός του φυτεύειν και καιρός του εκτιλλάν. Όχι κάθε ρίσκο είναι πρόοδος και όχι κάθε αναμονή δειλία. Η σοφία δεν βρίσκεται στην τόλμη αυτή καθαυτή, αλλά στη διάκριση του καιρού. Το μεγαλύτερο σφάλμα δεν είναι ο φόβος — είναι το λάθος timing.
Ο Will Durant , συνοψίζοντας αιώνες ιστορίας, παρατηρεί ότι οι πολιτισμοί δεν καταρρέουν επειδή ρίσκαραν πολύ, αλλά επειδή έπαψαν να καταλαβαίνουν γιατί ρισκάρουν. Όταν η τόλμη αποκόπτεται από την αυτογνωσία και η εξουσία από την ευθύνη, το ρίσκο γίνεται συνήθεια — και η συνήθεια τύφλωση.
Έτσι, το ρίσκο χωρίς αυταπάτες είναι κάτι σπάνιο και απαιτητικό. Προϋποθέτει:
τη διαύγεια του Λα Ροσφουκώ, να αναγνωρίζεις τα κίνητρά σου, τη ψυχρότητα του Μακιαβέλι, να μετράς συνέπειες, τη σοφία του χρόνου του Εκκλησιαστή, και την ιστορική ταπεινότητα του Ντυράν, να ξέρεις ότι κανένα ρίσκο δεν είναι πρωτόγνωρο.
Το αληθινό ρίσκο δεν φωνάζει, δεν επιδεικνύεται και δεν ζητά επιβεβαίωση. Παίρνεται συνειδητά , με επίγνωση ότι μπορεί να αποτύχει — και με την ωριμότητα να αντέξει αυτή την αποτυχία. Όλα τα άλλα είναι αυταπάτη μεταμφιεσμένη σε θάρρος.