Μικρό δοκίμιο
Ο ζήλος είναι από εκείνες τις λέξεις που κουβαλούν μέσα τους φωτιά. Δηλώνει κίνηση, ενδιαφέρον, αγάπη για κάτι που αξίζει τον κόπο. Είναι η εσωτερική ώθηση που κάνει τον άνθρωπο να ξεπερνά την αδράνεια, να προσπαθεί περισσότερο, να υπηρετεί με συνέπεια ένα έργο, μια ιδέα, μια σχέση. Χωρίς ζήλο, η ζωή καταντά μηχανική· γίνεται μια ακολουθία καθηκόντων χωρίς ψυχή.
Ο ζήλος, όταν είναι μέτρο και συνείδηση, γεννά δημιουργία. Ο ζήλος του δασκάλου που νοιάζεται για τους μαθητές του, του γιατρού που βλέπει στον ασθενή άνθρωπο και όχι περιστατικό, του δημιουργού που επιμένει να βελτιώνει το έργο του χωρίς να περιφρονεί τους άλλους. Είναι αρετή, γιατί συνοδεύεται από ταπεινότητα και αυτογνωσία. Δεν θορυβεί, δεν επιδεικνύεται· εργάζεται.
Όταν όμως ο ζήλος χάνει το μέτρο, μεταμορφώνεται σε υπέρζηλο. Και τότε παύει να υπηρετεί το καλό. Ο υπέρζηλος δεν αντέχει τη διαφορετική άποψη, δεν χωρά τον άλλον. Από την αγάπη περνά στην εμμονή και από την προσήλωση στον φανατισμό. Εκεί που ο ζήλος οικοδομεί, ο υπέρζηλος διαλύει. Δεν ενδιαφέρεται για την αλήθεια, αλλά για την επιβολή της δικής του «αλήθειας».
Η κακία του υπερζήλου κρύβεται συχνά πίσω από αγαθές προθέσεις. «Για το καλό σου», «για το σωστό», «για την τάξη». Όμως το αποτέλεσμα είναι η βία — λεκτική, ψυχική, ενίοτε και σωματική. Ο υπέρζηλος πιστεύει ότι κατέχει το μονοπώλιο της ηθικής και γι’ αυτό δικαιούται να κρίνει, να καταδικάζει, να αποκλείει.
Το όριο ανάμεσα στην αρετή και την κακία δεν είναι ο ζήλος αυτός καθαυτός, αλλά το μέτρο. Εκεί όπου υπάρχει σεβασμός στον άλλον, υπάρχει ζήλος. Εκεί όπου ο άλλος ακυρώνεται, γεννιέται ο υπέρζηλος. Η αρετή φωτίζει και θερμαίνει· η κακία καίει και αφήνει στάχτη.
Ίσως, τελικά, η αληθινή δοκιμασία του ζήλου να είναι η σιωπή. Να εργάζεσαι χωρίς να κραυγάζεις, να πιστεύεις χωρίς να μισείς, να υπερασπίζεσαι χωρίς να πληγώνεις. Εκεί ο ζήλος παραμένει αρετή. Πέρα από αυτό το σημείο, γίνεται κακία μεταμφιεσμένη σε αρετή — και τότε είναι πιο επικίνδυνη απ’ όλες.
*Η φράση αυτή αποδίδεται στον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο, έναν από τους σημαντικότερους ασκητικούς συγγραφείς και θεολόγους του 7ου αιώνα.
Ο Ισαάκ ο Σύρος υπήρξε βαθύς αναλυτής της ανθρώπινης ψυχολογίας και των πνευματικών διακυμάνσεων. Μέσα από τα έργα του (κυρίως τα “Ασκητικά”), τόνιζε συχνά ότι η πνευματική ζωή απαιτεί διάκριση και μέτρο.