Υπάρχει μια βαθιά ανθρώπινη ειρωνεία στη φράση του Σαίξπηρ: η σοφία, αυτό το πολυτιμότερο απόκτημα της ζωής, έρχεται συχνά αργά· τόσο αργά, που ο άνθρωπος έχει ήδη πληρώσει το τίμημά της με λάθη, απώλειες και χρόνους που δεν επιστρέφουν.
Ο Σαίξπηρ βλέπει καθαρά μια διαχρονική αλήθεια: η σοφία δεν είναι φυσικό επακόλουθο των χρόνων, αλλά των συνειδητοποιήσεων. Τα χρόνια προσθέτουν εμπειρίες, αλλά μόνο ο στοχασμός τις μετατρέπει σε γνώση· μόνο η αυτογνωσία τις μετατρέπει σε σοφία.
Κι όμως, οι περισσότεροι φτάνουμε στη μέση ή και στο τέλος της διαδρομής για να καταλάβουμε όσα θα μας προστάτευαν στην αρχή της. Μαθαίνουμε να διακρίνουμε τους ανθρώπους όταν έχουμε ήδη εμπιστευτεί τους λάθος. Μαθαίνουμε την αξία του χρόνου όταν έχουν ήδη χαθεί χρόνια. Μαθαίνουμε την ουσία της αγάπης όταν έχουν ήδη σωπάσει στόματα που αγαπήσαμε.
Η φράση δεν είναι μομφή· είναι πρόσκληση.
Μας καλεί να βιαστούμε να μάθουμε, να μην αναβάλουμε την εσωτερική μας καλλιέργεια για «αργότερα». Η σοφία δεν είναι υπόθεση ηλικίας αλλά προσοχής· δεν είναι προνόμιο των γερόντων, αλλά των αφυπνισμένων.
Στον πυρήνα της, η σαιξπηρική ρήση μας υπενθυμίζει ότι η ζωή μάς προσφέρει μαθήματα καθημερινά. Το ερώτημα είναι αν θα τα ακούσουμε εγκαίρως ή αν θα χρειαστεί να γερνάμε για να καταλαβαίνουμε.
Ίσως, λοιπόν, το αληθινό ζητούμενο να είναι αυτό:
να γίνουμε σοφοί πριν το απαιτήσει η ηλικία μας·
να ωριμάσουμε πριν το επιβάλει ο χρόνος·
να μάθουμε πριν πονέσουμε.