Του Γιάννη Παπαδάκη*

Με τον όρο αποτελεσματικότητα εννοούμε εκείνους τους τρόπους (λύσεις, μεθόδους) με τους οποίους επιτυγχάνουμε ένα μετρήσιμο στόχο με βάση ορισμένα επίσης μετρούμενα χαρακτηριστικά. Τα χαρακτηριστικά αυτά διαφέρουν κατά περίπτωση: μπορεί να είναι χρονικά, χωρικά ή γεωγραφικά, οικονομικά, ενεργειακά κλπ. Αν δώσω εξετάσεις και έρθω πρώτος, ο τρόπος της προετοιμασίας μου ήταν αποτελεσματικός. 

Αν φέρω σε πέρας μια δύσκολη επιχειρηματική συμφωνία σε σύντομο χρόνο και με καλούς όρους για την εταιρεία μου είμαι αποτελεσματικός. Αν μπορώ να επιλύω επαγγελματικές ή και προσωπικές διαφορές ή αντιθέσεις στην εργασιακή ομάδα μου (όποια κι αν είναι αυτή) ώστε να παράγεται συστηματικά ποιοτικό και ποσοτικό έργο, τότε είμαι αποτελεσματικός. 

Η αποτελεσματικότητα είναι μέγεθος ποσοτικό: αν ο τρόπος Α με φέρνει πιο κοντά στο στόχο μου και με τις καλύτερες δυνατές συνθήκες (τα «χαρακτηριστικά» που αναφέραμε παραπάνω) από τον τρόπο Β, τότε ο Α είναι πιο αποτελεσματικός από τον Β. 

Με ποια λογική όμως μπορεί να σχετίζεται η αποτελεσματικότητα, όπως την περιγράψαμε παραπάνω, με τον φόβο; Θα περίμενε κανείς μάλιστα να συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο μια και η μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα ευνοείται σε ένα βαθμό από αυξημένη τόλμη, επιμονή και αυτοπειθαρχία. 

Για να φανεί πιο καθαρά η διασύνδεση που προσπαθούμε να κάνουμε εδώ θα χρειαστεί να πιάσουμε το «μίτο» από την άλλη άκρη. 

Τα πρόσφατα βομβιστικά γεγονότα στο Παρίσι ήταν για όλους τους πολίτες της Ευρώπης αλλά και παγκόσμια μια υπενθύμιση της δεινής καταστροφής που έζησε η Αμερική το Σεπτέμβριο του 2001. Και λίγο πριν από το Παρίσι προηγήθηκε η –επίσης τρομοκρατική- ανατίναξη του ρωσικού αεροπλάνου πάνω από την χερσόνησο του Σινά. Και πριν από αυτό η έκρηξη στο μαραθώνιο της Βοστώνης. Και η λίστα πάει λέγοντας δυστυχώς. Στην ίδια τραγική μοίρα κινούνται και τα πολύ πρόσφατα -επίσης τρομοκρατικά- συμβάντα στην πόλη Σαν Μπερναρντίνο της Καλιφόρνια. 

Κάθε φορά πού συμβαίνει ένα απρόσμενο και τραγικό γεγονός μεγάλης κλίμακας, όπως η κατάρρευση των δίδυμων πύργων στην Νέα Υόρκη, μια επιδημία στην Αφρική (το 2014 με τον ιό Ebola) ή στην Ασία (το 2003 με τον ιό H5N1) πολλοί κρατικοί και διακρατικοί μηχανισμοί ενεργοποιούνται για να γίνει μια αποτελεσματική αντιμετώπιση του άμεσου κινδύνου αλλά και του μακροπρόθεσμου ρίσκου το οποίο δημιούργησε τις συνθήκες για αυτό. 

Όλοι οι πολίτες απαιτούν από τις κυβερνήσεις τους να τους διασφαλίζουν συνθήκες ελευθερίας, εμπιστοσύνης και ασφάλειας. Διότι αν χαθεί το αίσθημα εμπιστοσύνης και ασφάλειας, ακόμα και οι πιο οργανωμένες κοινωνίες καταρρέουν σα χάρτινοι πύργοι. Εδώ διαφαίνεται ο φόβος στον οποίο αναφερόμαστε, ο οποίος δημιουργεί μια πιεστική ανάγκη για να βρεθούν αποτελεσματικοί τρόποι που να κάνουν δύσκολη ως απίθανη την επανάληψη μιας ανάλογης τραγωδίας. 

Είναι πια αναμενόμενο να έρχεται αντιμέτωπος ένας ταξιδιώτης με αυξημένη ασφάλεια, πχ. σε ένα αεροδρόμιο. Οι έλεγχοι και οι διασταυρώσεις στοιχείων τα οποία μπορεί να συνθέτουν πρότυπα υψηλού ρίσκου (high risk patterns) τα οποία πρέπει να αντιμετωπιστούν ενεργά είναι πια υποθέσεις ρουτίνας. Μια φοβισμένη κοινωνία είναι διατιθεμένη να υιοθετήσει μέτρα τα οποία δεν θα φανταζόταν κανείς ότι θα εφαρμόζονταν σε μια κανονική περίοδο. 

Κοντολογίς, ο φόβος είναι ένα πολύ αποτελεσματικός καταλύτης, ένας «επιταχυντής αλλαγών» σε κοινωνικό και ατομικό επίπεδο. Και οι αλλαγές αυτές σχεδόν πάντα έρχονται σε βάρος κάποιων χαρακτηριστικών του πρότερου τρόπου ζωής της συγκεκριμένης κοινωνίας. Είτε δημιουργούνται ως πρόσθετες συστημικές δικλείδες ασφαλείας (ανταλλαγές εμπιστευτικών πληροφοριών μεταξύ κρατών, παρακολουθήσεις επικοινωνιών, συνδυαστική ανάλυση δεδομένων κλπ.) είτε ως απαγορεύσεις. 

Το παράδειγμα του «πετάγματος της πεταλούδας στη Βραζιλία» έχει πλέον αντιστραφεί. Είμαστε όλοι τόσο ισχυρά διασυνδεδεμένοι μεταξύ μας όπου αρκούν μερικοί μήνες από μια τρομοκρατική επίθεση στη Νέα Υόρκη για να επηρεάσουν όποιον ταξιδεύει με αεροπλάνο από την Σαντορίνη, το Ηράκλειο ή την Αθήνα. Μια καταστροφική επίθεση στη Βοστώνη, στο Παρίσι ή στο Σαν Μπερναρντίνο γίνεται μοχλός για αλλαγές σε τοπικό, εθνικό αλλά και διεθνές επίπεδο, οι οποίες συχνά οδηγούν σε αλλαγές στην καθημερινή ζωή ενός μεγάλου τμήματος του πληθυσμού μιας χώρας ή και του πλανήτη ακόμα. 

Ο φόβος να μη διδαχθούμε από μια καταστροφή, ρισκάροντας έτσι το ενδεχόμενο επανάληψής της είναι ίσως ο μεγαλύτερος καταλύτης αποτελεσματικότητας που μπορεί να υπάρξει. Χωρίς αμφιβολία, η αποτελεσματικότητα του φόβου θα συνεχίσει να φέρνει καταιγιστικές αλλαγές στη ζωή μας, ιδιαίτερα μετά από κάθε καταστροφικό συμβάν για το οποίο υπάρχει ανθρώπινη ευθύνη και αίτιο. 

Ο ισχυρός φόβος και η αβεβαιότητα γεννούν την απαίτηση για να βρεθούν άμεσες και αποτελεσματικές λύσεις έστω και αν η υλοποίησή τους αντιβαίνει σε αρχές, παραδόσεις ή συνήθειες οι οποίες σε κάποιο βαθμό χαρακτηρίζουν ακόμα και τον τρόπο ζωής ενός ολόκληρου λαού. Οι αυξημένες τεχνολογικές δυνατότητες στους τομείς των επικοινωνιών, δικτύων και έξυπνων συστημάτων προσφέρουν τη δυνατότητα να θωρακισθεί αποτελεσματικά μια κοινωνία από ένα συγκεκριμένο φάσμα ρίσκων. 

Όσο όμως και αν ο φόβος βοηθά να επιταχυνθεί η χρήση μηχανισμών ή διαδικασιών ασφαλείας για να γίνει μια πιο αποτελεσματική διαχείριση ρίσκου, άλλο τόσο επιταχύνεται η μετεξέλιξη της κοινωνίας αυτής σε μια άλλη, με μια διαφορετική δυναμική στις ανθρώπινες σχέσεις και όχι μόνο. 

Το παιδί που μπαίνει σε ένα αεροδρόμιο σήμερα βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα εντελώς διαφορετικό θέαμα από αυτό που υπήρχε πριν δεκαπέντε χρόνια. Ίσως κάποιοι γονείς να έχουν τη διάθεση και την υπομονή να εξηγήσουν στα παιδιά τους ότι αυτό δεν ήταν πάντα έτσι αλλά δημιουργήθηκε κυρίως από φόβο, και ότι ίσως κάποτε οι συνθήκες που δημιούργησαν την ανάγκη ύπαρξής του να εκλείψουν και πάλι. Υπάρχουν όμως και εμπειρίες που το παιδί δεν θα έχει ποτέ γιατί δεν θα τις αντιληφθεί ούτε ως ενδεχόμενα. Όπως πχ. να τρέξει στην αγκαλιά του παππού ή της γιαγιάς οι οποίοι έχουν φτάσει μέχρι την πύλη άφιξης του αεροσκάφους για να το προϋπαντήσουν. Μικρό το κακό θα μου πείτε. Συμφωνώ. Μπορούν να περιμένουν πιο έξω, στην αίθουσα των αφίξεων. Όμως αυτός ο «διαβαθμισμένος διαχωρισμός» δύσκολα θα αντιστραφεί στο μέλλον και μάλλον θα γίνει ακόμα πιο αισθητός, με ότι αυτό συνεπάγεται. 

Το αντίστροφο, δηλαδή ο φόβος της αποτελεσματικότητας, προκύπτει σχεδόν αβίαστα από τα παραπάνω αν κάποιος αναρωτηθεί πού μπορεί να μας οδηγήσει αυτός ο ξέφρενος κύκλος. Αν μας δοθεί η τεχνολογική δυνατότητα να ελέγχομε τους πάντες και τα πάντα ανά πάσα στιγμή, τι άραγε σημαίνει αυτό για την ελευθερία σκέψης και πράξης; 

Ο κύκλος αυτός οδηγεί μεν σε τρόπους «αλάνθαστους» (εφόσον τα «λάθη» κοστίζουν γιατί να μην τα αποφύγουμε εκ των προτέρων;) αλλά όχι για κοινωνίες ανθρώπων-προσώπων όπως τις εννοούμε από την εποχή του Σωκράτη («ο ανεξέταστος βίος δεν έχει καμία αξία») μέχρι και σήμερα. Ο φόβος και η ανάγκη για αποτελεσματικότητα είναι ένα γαϊτανάκι που μπορεί να οδηγήσει πολύ γρήγορα στην «απανθρώπηση» του ανθρώπου. Οι κοινωνίες θα απολαμβάνουν ασύλληπτα υψηλά επίπεδα ασφάλειας και αποτελεσματικότητας αλλά το τίμημα θα είναι βαρύ και το αποτέλεσμα ανθρωπολογικά απρόβλεπτο. 

Αν ο Σωκράτης ή ο Πλάτων είχαν τη δυνατότητα να δουν με τα ίδια τους τα μάτια πόσες θυσίες έχουν γίνει από τότε μέχρι σήμερα στο βωμό της ασφάλειας και της αποτελεσματικότητας ίσως να απορούσαν μαζί μας και να μας έδιναν συλλυπητήρια αντί συγχαρητήρια για τα «υψηλά κατορθώματά» μας για τα οποία μάλιστα εμείς είμαστε τόσο υπερήφανοι. 

Καλό θα ήταν να προβληματιστούμε σε όλα αυτά, να μιλήσουμε στα νέα παιδιά για να αντιληφθούν και εκείνα το τίμημα που όλοι ανεξαιρέτως καταβάλλουμε όταν στοχεύουμε ως άτομα και ως κοινωνίες όλο και περισσότερο στην αποτελεσματική διαχείριση των συμπτωμάτων, αντί να εξετάζουμε τα βαθύτερα αίτια που τα προκαλούν και να αναζητούμε λύσεις αποτελεσματικές οι οποίες να μη μειώνουν τη δυνατότητα οικοδόμησης συνθηκών εμπιστοσύνης, υπευθυνότητας και ελευθερίας που πρέπει να διέπουν τις σχέσεις κάθε κοινωνίας ανθρώπων που δικαιούται να υπερηφανεύεται για τα επιτεύγματά της. 

Διότι αν μεν λύσουμε την εξίσωση με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο αλλά η παραχθείσα λύση είναι ασύμβατη με το «ευ ζην» τότε όχι μόνο δεν έχουμε κάνει μια τρύπα στο νερό αλλά έχουμε πνιγεί σε αυτή. 

* Ο Γιάννης Παπαδάκης κατάγεται από το Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι Ηλ/γος Μηχανικός (PhD), ζει και εργάζεται στις ΗΠΑ.