Ο άνθρωπος έχει μια παλιά, σχεδόν ενστικτώδη συνήθεια: να κρίνει γρήγορα. Να αποφαίνεται από το βλέμμα, την εμφάνιση, το ύφος, το ρούχο, τον τρόπο που περπατά κάποιος. Η «κατ’ όψιν κρίσις» είναι η ευκολότερη μορφή κρίσης∙ μοιάζει με φωτογραφία που τραβήχτηκε βιαστικά, χωρίς φως, χωρίς βάθος. Βλέπουμε μόνο το περίγραμμα, όχι την ουσία.
Η φράση «Μην την κατ’ όψιν κρίσιν κρίνετε, αλλά την δίκαια» έρχεται ως προτροπή να ξεπεράσουμε αυτόν τον πειρασμό του πρόχειρου. Μας υπενθυμίζει ότι η αλήθεια ενός ανθρώπου δεν βρίσκεται στο πρόσωπο, αλλά στο βίο του. Όχι στο ύφος, αλλά στις πράξεις του. Όχι σε αυτό που φαίνεται, αλλά σε εκείνο που αποκαλύπτεται όταν δοκιμαστεί.
Η εξωτερική κρίση είναι πάντοτε ελλιπής. Στηρίζεται σε εντυπώσεις, προκαταλήψεις, στερεότυπα, σε μια ματιά που βλέπει γρήγορα αλλά όχι βαθιά. Είναι ο εύκολος δρόμος. Αντίθετα, η «δίκαια κρίσις» απαιτεί κόπο: να ακούσεις πριν μιλήσεις, να παρατηρήσεις πριν συμπεράνεις, να γνωρίσεις πριν απορρίψεις. Είναι μια εσωτερική άσκηση δικαιοσύνης, όπου τα φαινόμενα δεν έχουν την τελευταία λέξη.
Πόσες φορές άνθρωποι που έμοιαζαν απόμακροι αποδείχθηκαν γενναιόδωροι;
Πόσες φορές εκείνοι που γελούσαν εύκολα έκρυβαν θλίψη ή αδιαφορία;
Πόσες φορές ένας «κλειστός» χαρακτήρας κουβαλούσε μεγαλύτερη καλοσύνη από όλους εκείνους που διακήρυσσαν την αρετή τους;
Η δίκαιη κρίση απαιτεί να αναγνωρίσουμε ότι όλοι κουβαλούν ιστορίες που δεν γνωρίζουμε. Πληγές που δεν φαίνονται, φόβους που δεν ομολογούνται, αρετές που δεν φωνάζουν για να φανούν. Το βλέμμα πρέπει να γίνει πιο ταπεινό, πιο προσεκτικό, πιο ανθρώπινο.
Στο τέλος, ο άνθρωπος κρίνεται από αυτό που επιλέγει να κάνει όταν κανείς δεν τον χειροκροτεί. Εκεί, στην αθόρυβη πράξη, αποκαλύπτεται αν η καρδιά είναι καλή ή σκοτεινή. Και τότε η εξωτερική εντύπωση μοιάζει με καπνό που διαλύεται.
Γι’ αυτό η φράση παραμένει διαχρονική:
μην κρίνεις από το έξω∙ η δικαιοσύνη κατοικεί στο μέσα.