Στην πολιτεία της Νύχτας ζούσε ένας τεχνίτης που κατασκεύαζε φανάρια.
Ήταν τόσο επιδέξιος, που όλοι έλεγαν πως μπορούσε να φωτίσει ακόμη και τη σκιά.
Ο ίδιος χαμογελούσε σιωπηλά σε κάθε τέτοιον έπαινο, γιατί ήξερε πως η σκιά είναι πιο πεισματάρα απ’ όσο νομίζουν οι άνθρωποι.
Κάποτε τον επισκέφθηκε ένας νεαρός ζητώντας του το ακατόρθωτο:
— Δάσκαλε, θέλω ένα φανάρι που να φωτίζει τα πάντα: και ό,τι βρίσκεται μπροστά μας και ό,τι μένει μέσα στο σκοτάδι πίσω απ’ αυτό. Θέλω να βλέπω ταυτόχρονα το φως και τη σκιά.
Ο τεχνίτης δεν γέλασε.
Πήρε το πιο λαμπερό του φανάρι και το άναψε.
Το έστρεψε προς ένα μικρό άγαλμα.
Αμέσως σχηματίστηκε πίσω του μια καθαρή, κοφτερή σκιά.
— Κοίτα εκεί, είπε. Όσο πιο δυνατό είναι το φως μου, τόσο πιο απόλυτη γίνεται η σκιά.
Αν θέλω να δω το άγαλμα καθαρά, η σκιά βαθαίνει.
Κι αν θέλω να εξετάσω τη σκιά, πρέπει να χαμηλώσω το φως — και τότε θολώνει το άγαλμα.
Ο νεαρός προσπάθησε να σταθεί σε σημείο που να βλέπει και τα δύο καθαρά.
Μα όσο μετακινούνταν, η εικόνα άλλαζε: άλλοτε το φως ήταν εκθαμβωτικό, άλλοτε η σκιά έφευγε πίσω από την πλάτη του αγάλματος, πάντα όμως ένα μέρος ξεγλιστρούσε.
— Δεν μπορώ να τα δω όλα μαζί! είπε απογοητευμένος.
— Όχι. Γιατί το ίδιο το φως που φανερώνει ένα πράγμα κάνει αόρατο το άλλο.
Το φως δεν είναι αθώο, παιδί μου. Κάθε φως ρίχνει τη δική του σκιά.
Ο τεχνίτης κάθισε στο σκαμνί του και μίλησε σαν να έλεγε παλιά σοφία:
— Ο κόσμος στο βάθος δεν είναι φτιαγμένος για ολική γνώση.
Η φύση προστατεύει τα μυστικά της:
όταν φωτίζεις την «θέση» των πραγμάτων, η «κίνησή» τους χάνεται στη σκιά.
Κι όταν φωτίζεις την κίνησή τους, χάνεις τη θέση.
Το φως σου δείχνει μια όψη, αλλά ταυτόχρονα σβήνει μια άλλη.
Ο νεαρός έσκυψε το κεφάλι.
— Δηλαδή δεν υπάρχει τέλειο φως;
— Υπάρχει.
Αλλά το τέλειο φως δεν δείχνει τα πάντα —
δείχνει μόνο όσα μπορείς να κατανοήσεις χωρίς να καταστρέψεις τα υπόλοιπα.
Ο τεχνίτης έσβησε το φανάρι.
Και μέσα στο σκοτάδι, ο νεαρός ένιωσε για πρώτη φορά πως η άγνοια δεν ήταν ελάττωμα, αλλά μέρος της τάξης του κόσμου.
Κι ότι η αλήθεια, όπως η σκιά, υπάρχει επειδή δεν μπορούμε να τη δούμε ολόκληρη.
Έτσι έμαθε την αρχή της απροσδιοριστίας*
όχι ως νόμο της φυσικής,
αλλά ως νόμο της ζωής.
·*Η αρχή της απροσδιοριστίας του Heisenberg δεν είναι η μόνη βασική αρχή της κβαντικής θεωρίας, αλλά αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις δομικές της λίθους.
Χωρίς αυτήν, η κβαντική μηχανική δεν θα είχε το χαρακτήρα που έχει ούτε θα διέφερε τόσο ριζικά από την κλασική φυσική.