Οι Ινδοί που αγόρασαν τη Νότιο Αφρική

Στην κωμόπολη Βρέντε της Νοτίου Αφρικής περίπου το 70% των κατοίκων είναι άνεργοι και ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας. Παρόλα αυτά εκεί βρίσκεται το πολυτελές Vrede Hotel και η φάρμα Vrede, τα οποία δεν θα μας απασχολούσαν ποτέ αν δεν συνδέονταν με την ισχυρότερη οικογένεια της Νοτίου Αφρικής, τους Ινδούς αδελφούς Γκούπτα.
Ούτε ίσως οι Γκούπτα δεν θα μας απασχολούσαν αν δεν ήταν τόσο στενά συνδεδεμένοι με τον πρόεδρο της χώρας, Τζέικομπ Zούμα –o δεσμός τους είναι τόσο στενός που εφημερίδες της χώρας τούς αποκαλούν Zούπτα. Οι Ινδοί αδελφοί είναι ο βασικός λόγος που η Νότιος Αφρική,(paywall) Jacob Zuma, the Guptas and the selling of South Africa | Financial Times από αφρικανικό κράτος-πρότυπο στα μέσα της δεκαετίας του ’90 φαντάζει πια στα μάτια πολλών αναλυτών σαν μια ολιγαρχία ρωσικού τύπου μετά την αποκάλυψη των Guptaleaksgupta-leaks.com, των emails που ανέδειξαν τις επιχειρηματικές συναλλαγές της οικογένειας Γκούπτα και προκάλεσαν το μεγαλύτερο σκάνδαλο της μετά-απαρτχάιντ εποχής στη Νότια Αφρική.

Τα τρία αδέλφια Eτζέι, Ατούλ και Ρατζές (γνωστός ως Τόνι) Γκούπτα μεγάλωσαν σε ένα διαμέρισμα 40 τετραγωνικών στο φτωχικό Ούταρ Πραντές της βορειοανατολικής Ινδίας, αλλά για τα δεδομένα της χώρας θεωρούνταν προνομιούχοι. Ο πατέρας τους ενθάρρυνε τους τρεις γιους του να ταξιδέψουν και να γνωρίσουν τον κόσμο. Έτσι ο Eτζέι βρέθηκε στη Ρωσία, ο Ρατζές στην Κίνα και ο μεσαίος Aτούλ στο Γιοχάνεσμπουργκ, όπου ξεκίνησε πουλώντας παπούτσια. Ήταν το σωτήριο έτος 1993, ο Νέλσον Μαντέλα είχε βγει από τη φυλακή πριν τρία χρόνια και το κόμμα του, το ANC, εμφανιζόταν ως «η φωνή της συντριπτικής πλειοψηφίας» των Νοτιοαφρικανών, το κόμμα που θα ένωνε τον τραυματισμένο από το Απαρτχάιντ λαό.
Ένα χρόνο αργότερα, όταν ο Μαντέλα θα κέρδιζε τις πρώτες ελεύθερες εκλογές στη χώρα, η Νότια Αφρική είχε το πιο προοδευτικό Σύνταγμα στον κόσμο, τις καλύτερες υποδομές και τη μεγαλύτερη βιομηχανική βάση στην Αφρική.
Ο νεαρός Ατούλ ΓκούπταΤο βιογραφικό του στα Gupta-leaks μυρίστηκε την ευκαιρία για μπίζνες. Δημιούργησε μια εταιρεία ΙΤ, η οποία στο μέλλον θα γινόταν ο όμιλος πληροφορικής Sahara, και προσέγγισε τον τότε αντιπρόεδρο της χώρας, Τάμπο Μπέκι. Γρήγορα στο Γιοχάνεσμπουργκ κατέφτασαν και οι δύο αδελφοί του. Όταν ο Μπέκι ανέλαβε την προεδρία της χώρας με τις ευλογίες του Μαντέλα, αντιπρόεδρος του ANC έγινε ο Zούμα. Όμως το 2005 βρέθηκε στο επίκεντρο ενός σκανδάλου, καθώς ο λογιστής του βρέθηκε να παίρνει μίζες από την αγορά πολεμικών πλοίων και λίγο αργότερα κατηγορήθηκε και ο ίδιος για τον βιασμό της κόρης ενός στελέχους του κόμματους, που είναι ακτιβίστρια για το AIDS και φορέας του ιού HIV (ο Zούμα ισχυρίστηκε ότι η πράξη ήταν συναινετική και επιπλέον ότι δεν υπήρχε περίπτωση να του μεταδοθεί ο ιός, καθώς μετά τη σεξουαλική πράξη πλύθηκε και ήπιε νερό με λεμόνι, που είναι αντιμικροβιακό). Ο κόμπος όμως είχε φτάσει στο χτένι και ο Μπέκι τον εξώθησε σε παραίτηση.

Τότε κανείς δεν πόνταρε ούτε σεντ στο πολιτικό μέλλον του Zούμα, εκτός ίσως από τους Γκούπτα που είχαν αναπτύξει σχέσεις μαζί του από το 2002. Και το 2007, ενάντια σε όλες τις προβλέψεις, ο Zούμα κέρδισε τον Μπέκι στις εκλογές για την ηγεσία του παντοδύναμου ANC, εξασφαλίζοντας σχεδόν αυτόματα την προεδρία της χώρας (κατά την προεκλογική περίοδο του 2009 θα ταξιδεύει με αεροπλάνα και ελικόπτερα των Γκούπτα). Την ίδια εποχή ένας από τους γιους του, ο Ντουντουζάνε, έπιασε δουλειά στη Sahara Computerssahara.co.za, και σύντομα υπάλληλος των Γκούπτα έγινε και η δίδυμη αδελφή του, Ντουντουζίλε.
Η εκλογή Zούμα αποδείχτηκε καταλυτική για τους Ινδούς. Καθώς στη Νότιο Αφρική υπάρχουν επιχειρήσεις με κρατικό μονοπώλιο (όπως συνέβαινε περισσότερο παλαιότερα στην Ελλάδα, καθώς πλέον μεγάλες κρατικές εταιρείες και εκμεταλλεύσεις περνούν σταδιακά σε ιδιώτες), όποιος τις ελέγχει κερδίζει ολόκληρη την αγορά. Με συνδετικό κρίκο τον Ντουντουζάνε Zούμα, οι Γκούπτα είχαν τέτοια επιρροήThe Brothers Who Bought South Africa | Bloomberg στον κρατικό μηχανισμό, που ανεβοκατέβαζαν υπουργούς και διοικητές μεγάλων οργανισμών ανάλογα με τα οικονομικά τους συμφέροντα.
Χαρακτηριστική περίπτωση η Transnet, κρατική εταιρεία που ελέγχει τα λιμάνια, τα σιδηροδρομικά δίκτυα και τους αγωγούς φυσικού αερίου, η οποία τον Μάρτιο του 2014 προχώρησε στην –για τα δεδομένα της χώρας– «αγορά του αιώνα», αποκτώντας 1.000 βαγόνια τρένων για περίπου 6 δισεκατομμύρια δολάρια. Διοικητής της Transnet ήταν ο Μπράιαν Μολέφε, συχνός καλεσμένος στην έπαυλη των Γκούπτα στη λεωφόρο Saxonworld (την οποία οι Νοτιοαφρικανοί αποκαλούν σκωπτικά και «Λευκό Οίκο», προκειμένου να τονίσουν την εξουσία των αδελφών). Ο Μολέφε έδωσε τη δουλειά στην κινέζικη South Rail, που θα αναλάμβανε την προμήθεια των βαγονιών σε συνεργασία με εταιρεία των Γκούπτα. Όμως τα βαγόνια ήταν εκτός προδιαγραφών με αποτέλεσμα να ξεκινήσει αντιδικία, με τον κρατικό οργανισμό μεταφορών PRASA South African Transport Services να διεκδικεί πίσω τα χρήματα.

O Μολέφε αντί να χάσει τη θέση του, μεταπήδησε στην EskomΗ ιστοσελίδα της Eskom, την αποκλειστική πάροχο ηλεκτρικού ρεύματος της χώρας (παράγει περίπου το 95% του ηλεκτρικού ρεύματος στη Νότια Αφρική και περίπου το 45% του ηλεκτρικού που χρησιμοποιείται σε ολόκληρη την ήπειρο).
Οι πανούργοι Γκούπτα έβαλαν σκοπό να γίνουν οι αποκλειστικοί προμηθευτές πρώτης ύλης στην Eskom αποκτώντας τα ορυχεία λιγνίτη που είχε στην κατοχή του ο ελβετικός γίγαντας Glencore. Ο Μολέφε άρχισε να ασκεί πίεση στην Glencore, για παράδειγμα ρίχνοντάς της υπέρογκα πρόστιμα επειδή ο λιγνίτης ήταν υποτίθεται «κακής ποιότητας». Η Glencore κατάλαβε. Αποφάσισε να πουλήσει τα ορυχεία, τα οποία απέκτησε η εταιρεία Tegenta των Γκούπτα χωρίς αυτοί να βάλουν φράγκο, απλώς δεσμεύοντας μελλοντικές πληρωμές της Eskom για την προμήθεια λιγνίτη. Παρεμπιπτόντως, το 30% της Tegenta ανήκε στον Ντουντουζάνε Zούμα.
Οι Γκούπτα φρόντιζαν τον αγαπημένο τους Ντουντουζάνε, που τελικά έγινε διευθυντής σε 11 εταιρείες τους. Το 2012 ο υιός Ζούμα βρέθηκε ιδιοκτήτης διαμερίσματος που αγοράστηκε μέσω εταιρείας των αδελφών στο υψηλότερο κτίριο στον κόσμο, τον πύργο Burj Khalifaburjkhalifa.ae στο Ντουμπάι. Και όταν άφησε έγκυο ένα μοντέλο με την οποία είχε εξωσυζυγική σχέση, οι Γκούπτα κουκούλωσαν το σκάνδαλο πληρώνοντας ένα υπέρογκο ποσό στην ερωμένη.

Το 2015 ο υιός Zούμα ανέλαβε να πείσει τον τότε υφυπουργό οικονομικών Μσεμπίζι Τζόνας να επισκεφτεί την έπαυλη των Γκούπτα. Ο Τζόνας πήγε στο ραντεβού, όπου οι Γκούπτα του υποσχέθηκαν το υπουργείο Οικονομικών και ένα τεράστιο χρηματικό ποσό με αντάλλαγμα για να γίνει άνθρωπος τους. Ο Τζόνας έφυγε από τη συνάντηση σαν να τον είχε χτυπήσει μετεωρίτης και ενημέρωσε αμέσως τον προϊστάμενό του, υπουργό Οικονομικών Νένε ότι οι Γκούπτα του προσέφεραν τη θέση του και «ένα καράβι λεφτά». Ο Νένε γέλασε, όμως λίγες μέρες αργότερα και οι δύο άνδρες πληροφορήθηκαν ότι νέος υπουργός Οικονομικών γινόταν ο άγνωστος βουλευτής Ντες βαν ΡόιενPresident Zuma appointed me – Van Rooyen denies Gupta hiring | news24.
Μια πολύ βρώμικη ιστορία για τους Γκούπτα αφορά τη φάρμα Vrede στο Free State. Το 2012 η τοπική αυτοδιοίκηση της επαρχίας Free State ύφανε το φιλόδοξο «σχέδιο Vrede» με σκοπό την δημιουργία μιας μεγάλης κλίμακας γαλακτοκομικής μονάδας, η οποία θα ανήκε κατά 80% σε δικαιούχους-παραγωγούς της τοπικής κοινότητας, που θα συμμετείχαν στα κέρδη αλλά και στη λήψη των αποφάσεων. Αυτό θα έκανε τους φτωχούς κτηνοτρόφους πραγματικούς ιδιοκτήτες της παραγωγής τους και θα ενίσχυε τη γεωργική παραγωγή στην περιοχή, θα επούλωνε τις πληγές του απαρτχάιντ και θα ενδυνάμωνε τις σχέσεις της κοινότητας. Η εταιρεία παραγωγής γάλακτος Estina των Γκούπτα πήρε δωρεάνHow Free State’s Ace Magashule’s family linked to Gupta companies | 702.co.za το δικαίωμα εκμετάλλευσης για 99 χρόνια μιας έκτασης 4.400 εκταρίων, καθώς και ένα εγγυημένο ποσό 114 εκατομμύρια ραντ ετησίως για τρία χρόνια για την κατασκευή και λειτουργία του αγροκτήματος. Όμως το όλο σχέδιο εξελίχθηκε σε σκάνδαλο όταν αποκαλύφθηκε ότι με το που καταβάλλονταν αυτά τα εκατομμύρια, μεταφέροντανEstina Dairy Farm: A corruption crime scene in Vrede | Daily Maverick από την Estina σε λογαριασμούς των Γκούπτα στο Ντουμπάι. Δεν υπήρξε καμία πραγματική συμμετοχή δικαιούχων ενώ κάποιοι από τους κτηνοτρόφους είχαν πουλήσει όλα τους τα ζώα εν αναμονή της συμμετοχής τους στο έργο.

Η ιδέα του σχεδίου ανήκε στον υπουργό Γεωργίας του Free State, που κατάγεται από το Vrede και ο οποίος λίγους μήνες πριν είχε απολαύσει ένα πολυτελές ταξίδι στην Ινδία, χρηματοδοτημένο από τους Γκούπτα. Μετά από αυτό έγινε υπουργός Φυσικών Πόρων, προφανώς ως επιβράβευση.
Η φάρμα Vrede πλήρωσεGuess who paid for Vega Gupta’s 2013 wedding? That’s right, the taxpayer did | The South African ακόμα και τον διαβόητο «γάμο του αιώνα», της Βέγκα, κόρης της μοναδικής αδελφής των Γκούπτα. Το 2013, η πόλη Sun City έζησε για πέντε μέρες την επίδειξη πλούτου και δύναμης των Ινδών αδελφών. Οι καλεσμένοι που ήρθαν από την Ινδία, με παρέμβαση του Zούμα προσγειώθηκαν σε στρατιωτική βάση χωρίς να περάσουν τον συνήθη έλεγχο που γίνεται στα πολιτικά αεροδρόμια. Στη συνέχεια επιβιβάστηκαν στα τεθωρακισμένα αυτοκίνητα με μπλε φώτα που συνήθως προορίζονται για κυβερνητικούς αξιωματούχους προς το Palace of the Lost Citysuninternational.com, ένα από τα ακριβότερα ξενοδοχεία της χώρας, το οποίο είχε κλειστεί για 400 προσκεκλημένους.

Τα κομφόρ για τους καλεσμένους ήταν ατελείωτα: άλογα, ένας μπάτλερ ανά δέκα καλεσμένους (ο Τόνι Γκούπτα τόνισε ότι έπρεπε να είναι όλοι λευκοί) και συναυλίες από Ινδούς σταρ με τον τελικό λογαριασμό να φτάνει τα πέντε εκατομμύρια δολάρια#GuptaLeaks: How Sun City had to fight the Guptas for wedding payment | AmaBhungane.

Tο βρώμικο σύννεφο γύρω από τον Zούμα δεν σταμάτησε να απασχολεί τον Τύπο σε όλη τη διάρκεια της προεδρίας του. Όμως το καλοκαίρι του 2017 δύο νοτιοαφρικανικές εφημερίδες αποφάσισαν να ερευνήσουν τα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που διακινούνταν από σέρβερ των Γκούπτα. Οι αποκαλύψεις που προέκυψαν έγιναν γνωστές ως Guptaleaksgupta-leaks.com και είναι μια μεγάλη επιτυχία της ερευνητικής δημοσιογραφίας της χώρας. Πλέον είναι αμφίβολο αν ο Zούμα θα ολοκληρώσει καν τη θητεία του, που λήγει το 2019.
Τα απόνερα του σκανδάλου φτάνουν στο Τέξας, όπου το FBI ερευνά το ρόλο μιας εταιρείας ανιψιών των Γκούπτα στο ξέπλυμα χρημάτων μέσω Ντουμπάι, αλλά και στις βρετανικές ακτές, καθώς την τραπεζική επεξεργασία της συμφωνίας για τα βαγόνια είχε αναλάβει η βρετανική τράπεζα HSBC. Μπλεγμένες στο σκάνδαλο βρέθηκαν και διεθνείς ιδιωτικές εταιρείες, όπως η ελεγκτική εταιρεία KMPG (η οποία για παράδειγμα δικαιολόγησε το κόστος του γάμου της Βέγκα Γκούπτα ως έξοδο μετακίνησης), η εταιρεία συμβούλων McKinsey και ο γερμανικός κολοσσός βιομηχανικού λογισμικού SAP.
Μια παράπλευρη απώλεια ήταν η διάλυση της διάσημης εταιρείας δημοσίων σχέσεων Bell PottingerBell Pottinger. Στις αρχές του 2016, και εν μέσω αποκαλύψεων, οι Γκούπτα προσέλαβαν τη βρετανική εταιρεία με αμοιβή 100.000 λίρες Αγγλίας μηνιαίως για να βελτιώσουν το προφίλ τους. Αφού παραποίησε διάφορες πηγές στο ίντερνετ (Wikipedia, φόρα, μπλογκ και ειδησιογραφικά άρθρα) προς όφελος των Γκούπτα, η Bell Pottinger λάνσαρε μια καμπάνια που σκοπό είχε να ανακινήσει ρατσιστικά μίση και ταραχές και να παρουσιάσει τους Γκούπτα ως θύματα του «οικονομικού απαρτχάιντ». Η γενικευμένη διεθνής κατακραυγήBell Pottinger expelled from PR trade body after South Africa racism row | Τhe Guardian είχε ως αποτέλεσμα των πτώχευσή της.

Όμως, η συνέργεια Ζούμα-Γκούπτα είχε κυρίως σοβαρές επιπτώσεις για την οικονομία της Νοτίου Αφρικής, η οποία αν και μέλος των 20 πιο ισχυρών κρατών του πλανήτη του G20, έχει ασυνήθιστα υψηλό επίπεδο ανεργίας με σχεδόν 1/3 του πληθυσμού να βρίσκεται εκτός αγοράς εργασίας (η ανεργία το τρίτο τρίμηνο του 2017 έφθασε στο 27,7% το χειρότερο επίπεδο εδώ και 14 χρόνια). Την ίδια ώρα οι κρατικές εταιρείες, το υποτιθέμενο όχημα για την ανάπτυξη της οικονομίας και για τη δημιουργία θέσεων εργασίας, απαιτούν συνεχώς κεφάλαια και παραμένουν στάσιμες. Η κρατική επιχείρηση ηλεκτρισμού, οι εταιρείες σιδηροδρομικών μεταφορών (εμπορευμάτων και επιβατών), η εθνική αεροπορική εταιρεία και η κατασκευάστρια εταιρεία όπλων απολαμβάνουν σχεδόν μονοπωλιακό καθεστώς στη Νότια Αφρική, αλλά όλο και περισσότερο υποστηρίζονται από κρατικά χρήματα. Για τη στήριξή τους διοχετεύεται δημόσιο χρήμα , το οποίο στερείται η κοινωνία για την κάλυψη βασικών αναγκών εκπαίδευσης, υγείας και στέγασης.

Μεγάλες εταιρείες είναι επιφυλακτικές να επενδύσουν στη χώρα, ενώ άλλες αποσύρονται από συμφωνίες καθώς φοβούνται ότι θα τους πάρει «η μπάλα». Ξαφνικά όλοι στη χώρα κάνουν σαν να μην γνωρίζουν τους Γκούπτα, ιδιαίτερα ο κύκλος του προέδρου Zούμα. Ο Ντουντουζάνε Ζούμα πούλησε όλα τα μερίδια του στις εταιρείες τουςThe rise (and fall?) of Duduzane Zuma | City Press ενώ οι Γκούπτα άρχισαν να πουλούν και αυτοί μαζικά τις εταιρείες τους, με διαφαινόμενο σκοπό να μετακομίσουν στο Ντουμπάι όπου διαθέτουν ακίνητη περιουσία και δεσμούς με το παλάτι.
Τελευταία τους ελπίδα ήταν οι πρόσφατες εκλογές στο ANC, την ηγεσία του οποίου διεκδίκησε η πρώην σύζυγος και μητέρα τεσσάρων παιδιών του Zούμα. Οι Γκούπτα πόνταραν στην εκλογή της πρώην πρώτης κυρίας για να μπορέσουν να σωθούν, όμως τελικά επικράτησε ο αντιπρόεδρος Σίριλ ΡαμαφόσαCyril Ramaphosa elected as new leader of South Africa’s ANC | Independent. Μετά τους τελευταίους τριγμούς, είναι πιθανό ο μεταρρυθμιστής Ραμαφόσα να αντικαταστήσει τον Ζούμα γρήγορα και στην προεδρία της χώρας.
Μόλις εχθές, οι εισαγγελείς της Νότιας Αφρικής προχώρησαν στη δέσμευση περιουσιακών στοιχείων της McKinsey και της Trillian Capital, εταιρείας που ανήκε σε στενό συνεργάτη των Γκούπτα. Και οι δύο είχαν εισπράξει πολλά χρήματα από την Eskom επί ηγεσίας Μολέφε για συμβουλευτικές υπηρεσίες. H πρώτη δεσμεύθηκε να επιστρέψειMcKinsey to repay Eskom fees even if court finds contract valid | Eyewitness News τα περίπου 81,5 εκατ. δολάρια που έλαβε –ασχέτου του τελικού πορίσματος για το αν η πληρωμή ήταν νόμιμη– μια και είναι σαφές ότι η Eskom εμπλεκόταν στο σκάνδαλο Γκούπτα. Ουσιαστικά είναι η πρώτη σημαντική ανταπόκριση της πολιτείας στην εκτεταμένη διαφθορά που αποκάλυψαν τα Guptaleaks.