Το χωριό που κοιμάται

Το 2010, εμφανίστηκε το πρώτο κρούσμα στο μικρό χωριό με το δυσπρόφερτο όνομα Κρασνογκόρσκ στο βόρειο Καζακστάν. Η 61χρονη Λιούμπα είχε ξεκινήσει τη μέρα της στην υπαίθρια αγορά όπου εργαζόταν, όταν ξαφνικά έπεσε αναίσθητη πάνω στον πάγκο της, ανάμεσα σε κάλτσες και καπέλα. Οι συνάδελφοί της διαπίστωσαν ότι ο σφυγμός της ήταν κανονικός, αλλά δεν ανταποκρινόταν. Πανικόβλητοι κάλεσαν ασθενοφόρο, όταν πρόσεξαν ότι η Λιούμπα ροχάλιζε. Θα ξυπνούσε τέσσερις ημέρες αργότερα, χωρίς καμία μνήμη του τι συνέβη.

Οι νοσοκόμες της είπαν ότι είχε πάθει εγκεφαλικό ενώ δεν απέκλεισαν το ενδεχόμενο επιληψίας. Τις επόμενες εβδομάδες η Λιούμπα υπέφερε από ζαλάδες και πονοκεφάλους και έγραφε στον εαυτό της σημειώματα για τα πάντα προκειμένου να μην ξεχάσει να κλείσει το μάτι της κουζίνας ή να πάρει τα φάρμακά της.Λίγες ημέρες αργότερα, άλλη μια γυναίκα που δούλευε στην αγορά έπεσε για ύπνο και δεν κατάφεραν να την ξυπνήσουν για μέρες. Όταν πια ξύπνησε, κι εκείνη χωρίς να θυμάται τίποτα, οι γιατροί της είπαν ότι είχε πάθει υπερκόπωση και θα έπρεπε να ξεκουράζεται περισσότερο.Κανείς δεν έδωσε ιδιαίτερη σε αυτά τα δύο περιστατικά που θεωρήθηκαν μεμονωμένα, μέχρι το 2013, όταν μετά από μια τοπική γιορτή δύο έφηβοι και τρεις ενήλικες αρρώστησαν με τα ίδια συμπτώματα. Κοιμήθηκαν για ημέρες, βγαίνοντας για λίγο από το λήθαργό τους για να φάνε κάτι ή να πάνε στο μπάνιο, αλλά ξανακοιμούνταν αμέσως. Οι κάτοικοι του χωριού σκέφτηκαν ότι τα παιδιά μπορεί να είχαν κάνει χρήση ναρκωτικών ή να είχαν πιει πολύ αλκοόλ, αλλά τότε θυμήθηκαν τα περιστατικά των δυο γυναικών.

Όπως κι εκείνο ενός μαθητή λυκείου που είχε λιποθυμήσει στο χαλί του σπιτιού του και δεν είχε πλήρως τις αισθήσεις του για εννιά μέρες, κατά τη διάρκεια των οποίων προσπαθούσε παραληρηματικά να ξεφύγει από το κρεβάτι του νοσοκομείου στο οποίο ήταν δεμένος μέχρι να συνέλθει. Υπήρξε και η υπόθεση μιας πωλήτριας, που πετάχτηκε να αγοράσει ψωμί και επέστρεψε στη δουλειά της μοιάζοντας σαν να είχε καταναλώσει ένα μπουκάλι βότκα στην επίσκεψή της στο φούρνο. Οι γιατροί είπαν ότι χρειαζόταν απλώς ξεκούραση.Καθώς οι κάτοικοι του χωριού προσπαθούσαν να βγάλουν άκρη με την περίεργη υπόθεση, άρχισαν να αρρωσταίνουν σωρηδόν και στο κοντινό χωριό Καλάτσι. Συνολικά 140 από τους 810 κατοίκους των δύο χωριών παρουσίασαν ζαλάδες, παραισθήσεις, διπλωπία και ακατανίκητη υπνηλία, κάποιοι περισσότερες από μία φορές. Οι υποψίες των περισσότερων για τον ομαδικό αυτό λήθαργο, έπεσαν στο ορυχείο ουρανίου που βρίσκεται λίγο έξω από το χωριό.

Το Κρασνογκόρσκ χτίστηκε από κατάδικους το 1956, όταν ανακαλύφθηκαν στην περιοχή κοιτάσματα ουρανίου. Εργάτες μετακόμισαν με τις οικογένειές τους και στην πιο ακμαία του φάση, τη δεκαετία του ’70, έφτασε να έχει 6.500 κατοίκους. Είχε δύο σχολεία, ένα μεγάλο νοσοκομείο, ηλεκτρισμό, τρεχούμενο νερό, θέατρο και σπίτια με κεντρική θέρμανση, ανέσεις που στο γειτονικό Καλάτσι δεν φαντάζονταν καν. Όταν το ορυχείο στέρεψε το 1980, το σφράγισαν και άνοιξαν ένα άλλο, 30 μίλια μακριά.Όμως το 1991 η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε, και μαζί της και το Κρασνογκόρσκ. Το ορυχείο έκλεισε, οι κάτοικοι βρέθηκαν χωρίς δουλειές και συντάξεις, το σχολείο έβαλε λουκέτο, ενώ ο ηλεκτρισμός και το τρεχούμενο νερό έρχονταν δύο-τρεις μέρες την εβδομάδα. Πολλοί εγκατέλειψαν το χωριό, τα σπίτια απογυμνώθηκαν από κάθε υλικό που θα μπορούσε να πουληθεί και πολλά κτήρια κατέρρευσαν, απογυμνωμένα από παράθυρα, καλώδια, σίδερο, τούβλα. Όπως γράφει το Buzzfeed, που έστειλε δημοσιογραφική αποστολή στην περιοχή, το Κρασνογκόρσκ σήμερα μοιάζει με εμπόλεμη ζώνη, όπου οι κάτοικοι βρίσκονται σε πόλεμο με την ίδια τη ζωή. Το 2010, η κυβέρνηση του Καζακστάν ξεκίνησε σχέδιο επανεγκατάστασης των οικογενειών που ήθελαν να εγκαταλείψουν το χωριό-φάντασμα και μέχρι το 2013, 91 οικογένειες είχαν φύγει. Οι υπόλοιπες 83 ήταν άτυχες καθώς ένας εργολάβος καταχράστηκε τα σχετικά κονδύλια και η ανέγερση των απαραίτητων κατοικιών σταμάτησε.

Μέσα σε αυτό το κλίμα της γενικευμένης ανασφάλειας, οι κάτοικοι του ερειπωμένου Κρασνογκόρσκ άρχισαν να πέφτουν σε λήθαργο ο ένας μετά τον άλλο, που συχνά συνοδευόταν και από έντονες παραισθήσεις. Σημειώθηκαν περίπου εννέα κύματα της ασθένειας. Οι γιατροί έδιναν μια γενικόλογη γνωμάτευση «ανεξήγητης εγκεφαλοπάθειας», ενώ άλλοι υποστήριζαν ότι είχε να κάνει με την ψυχολογική (και όχι μόνο) εξάντληση των κατοίκων.

Κατέφτασε κλιμάκιο του εθνικού πυρηνικού κέντρου ασφάλειας της ραδιενέργειας και οικολογίας που εξέτασε το χώμα το νερό, τον αέρα, τις καλλιέργειες. Βρήκε ανεβασμένα επίπεδα ραδονίου, αλλά όχι περισσότερο από όσο θα περίμενε κανείς σε ένα χωριό χτισμένο πάνω από ένα κοίτασμα ουρανίου. Οι έρευνες δεν κατέληξαν σε κάποιο αδιαμφισβήτητο αποτέλεσμα, οπότε οι θεωρίες, πολλές από αυτές συνωμοσίας, έδιναν και έπαιρναν.

Μερικοί υποστήριζαν ότι η κυβέρνηση είχε θάψει τοξικά απόβλητα στην περιοχή, άλλοι ότι προσπαθούσαν να τους εξοντώσουν για να κάνουν το Κρασνογκόρσκ στρατιωτική ζώνη ή επειδή εντόπισαν κοιτάσματα χρυσού. Οι κάτοικοι υποστήριζαν ότι έβλεπαν ελικόπτερα, άλλοι φαντάσματα και μία γυναίκα ορκιζόταν ότι είδε διαστημόπλοιο. Εντωμεταξύ, οι ξένοι επισκέπτες δεν αρρώσταιναν ποτέ από τον παράξενο αυτό ύπνο, κάτι που ενίσχυε τις θεωρίες εκείνων που πίστευαν ότι τους δηλητηριάζουν.Όταν την 1η Σεπτεμβρίου 2014 αρρώστησαν ταυτόχρονα οκτώ παιδιά, το μικρότερο μόλις δυόμισι ετών, οι γονείς απαίτησαν απαντήσεις από την κυβέρνηση. Κλιμάκια ερευνητών επέστρεψαν στο χωριό και η προσοχή τους στράφηκε όχι μόνο στα πιθανά τοξικά αέρια από το σφραγισμένο κοίτασμα ουρανίου, αλλά στο μονοξείδιο του άνθρακα.

Οι επιστήμονες ήταν διχασμένοι, καθώς οι ασθενείς ήταν κατά τα άλλα υγιέστατοι. Μια πιθανή εξήγηση ήταν να επρόκειτο για φαινόμενο μαζικής υστερίας. Οι κάτοικοι δυσαρεστούνταν με τις σχετικές αναφορές, όμως η περίπτωσή τους εμφάνιζε πολλά από τα χαρακτηριστικά της: μικρή κοινωνία, πολύ στρεσογόνες συνθήκες, εξωτερική απειλή (ουράνιο ή τοξική δηλητηρίαση), τελείως ανεξήγητα κλινικά συμπτώματα.Ο κοινωνιολόγος Ρόμπερτ Μπαρτόλομιου, με ειδίκευση στη μαζική υστερία, υποστηρίζει ότι μάλλον εκεί βρίσκεται η εξήγηση για το μυστήριο του Κράσνογκορσκ: «Βιώνουν τα συμπτώματα, δεν τα βγάζουν από το μυαλό τους. Όμως δεν τα προκαλεί η ραδιενέργεια, αλλά το άγχος. Γιατί είτε έχουμε να κάνουμε με μια νέα ασθένεια που έχει σαστίσει τους επιστήμονες ή πρόκειται για μαζική υστερία. Βάσει των συνθηκών και του τεράστιου στρες που ζουν οι ντόπιοι, στοιχηματίζω ότι είναι το δεύτερο».

Περιπτώσεις μαζικής υστερίας

Το Μεσαίωνα, στη Γαλλία οι καλόγριες μιας μονής, πιεσμένες από την σκληρή μοναστική ζωή, στην οποία οι περισσότερες δεν είχαν εισέλθει εθελοντικά, άρχισαν να νιαουρίζουν για κάποια ώρα καθημερινά. Σταμάτησαν μόνο όταν απειλήθηκαν με μαστίγωμα. Το 15ο αιώνα, σε μια γερμανική μονή, άρχισαν να αλληλοδαγκώνονται. Καθώς το νέο ταξίδευε, μοναχές στην Ολλανδία και τη Ρώμη τις μιμήθηκαν.

Το 1980, στο Χόλινγουελ της Αγγλίας, 300 παιδιά άρχισαν να λιποθυμούν ή να παθαίνουν ναυτία σε ένα από τα πλέον γνωστά επεισόδια μαζικής υστερίας.

Το Μάιο του 2001, πολλοί Ινδοί κατήγγειλαν ότι δέχθηκαν επίθεση στο Δελχί από έναν άνδρα-μαϊμού.

Το Μάιο του 2006, σε 13 σχολεία της Πορτογαλίας 300 παιδιά εμφάνισαν τα συμπτώματα δηλητηρίασης που είχαν και οι ήρωες στο τελευταίο επεισόδιο της δημοφιλούς τηλεοπτικής σειράς «Φράουλες με Ζάχαρη», εξού και το φαινόμενο ονομάστηκε Ιός Φραουλών με Ζάχαρη.

Τον Απρίλιο του 2014, σε ένα γυμνάσιο στο Μπρουνέι τα παιδιά υποστήριξαν ότι είχαν καταληφθεί από πνεύματα, ούρλιαζαν, έτρεμαν και έκλαιγαν.

Το 2011, 12 κορίτσια στο γυμνάσιο LeRoy της Νέας Υόρκης εμφάνισαν συμπτώματα της νόσου Tourette. Το επεισόδιο πήρε δημοσιότητα και επαναλήφθηκε το 2012.

Το 2016, άνθρωποι σε 20 χώρες σε όλον τον κόσμο υποστήριζαν ότι έβλεπαν σατανικούς κλόουν. Το Vox έγραψε ότι ο «Μεγάλος Πανικός των Κλόουν του 2016 οφειλόταν σε όλους, εκτός από τους αληθινούς κλόουν».

Τελικά το καλοκαίρι του 2015, οι αρχές ανακοίνωσαν ότι ανακάλυψαν την αιτία του φαινομένου: υψηλή συγκέντρωση μονοξειδίου του άνθρακα και υδρογονανθράκων από το ορυχείο που προκαλούσε έλλειψη οξυγόνου στον αέρα. Το Εθνικό Πυρηνικό Κέντρο επιβεβαίωσε τη θεωρία. Όμως οι περισσότεροι κάτοικοι είχαν ήδη εγκαταλείψει το Κρασνογκόρσκ. Αυτοί που παρέμειναν, περιμένοντας τη σειρά τους, παρουσιάζουν όλο και λιγότερα, όλο και πιο ελαφρά περιστατικά, μια όχι και τόσο μικρή λεπτομέρεια για όποιον δεν θέλει να απορρίψει εύκολα το ενδεχόμενο της μαζικής υστερίας των κατοίκων ενός χωριού που ίσως υποσυνείδητα προτιμούσαν να κοιμηθούν από το να ζήσουν.