ΟΡΕΙΝΟΣ

Η λαϊκή έκφραση συνδέεται με τη μετεπαναστατική ζωή στο Ναύπλιο, πρωτεύουσα τότε της Ελλάδας. Συγκεκριμένα, μετά την επανάσταση του 21 υπήρχε στο Ναύπλιο μια ταβέρνα που ανήκε σε μια γυναίκα, τη Μιχαλού.
Η Μιχαλού είχε το προτέρημα να κάνει «βερεσέδια» αλλά υπό προθεσμία. Μόλις εξαντλείτο η προθεσμία – και η υπομονή της – στόλιζε τους χρεώστες της με «κοσμητικότατα» επίθετα. Όσοι τα άκουγαν, ήξεραν καλά ότι αυτός που δέχεται τις «περιποιήσεις» της «χρωστάει της Μιχαλούς».

«Η ισότητα μπορεί να είναι δικαίωμα, μα καμιά δύναμη στη γη δεν θα την κάνει γεγονός»*

Η φράση αυτή εκφράζει μια αλήθεια που συχνά λησμονούμε. Οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι ως προς την αξία και την αξιοπρέπειά τους, όχι όμως ως προς τα χαρίσματα, τις ικανότητες, τις επιθυμίες, τις φιλοδοξίες ή τις περιστάσεις της ζωής τους. Η φύση αγαπά την ποικιλία και όχι την ομοιομορφία.

Οι σύγχρονες δημοκρατίες αγωνίστηκαν και πέτυχαν κάτι εξαιρετικά σημαντικό: να αναγνωρίσουν την ισότητα των δικαιωμάτων. Ο νόμος οφείλει να αντιμετωπίζει όλους τους πολίτες με τον ίδιο σεβασμό, ανεξάρτητα από την καταγωγή, τον πλούτο ή την κοινωνική τους θέση. Αυτή η ισότητα αποτελεί θεμέλιο της ελευθερίας και της δικαιοσύνης.

Άλλο όμως η ισότητα των δικαιωμάτων και άλλο η ισότητα των αποτελεσμάτων. Όσο κι αν προσπαθήσουν τα πολιτικά συστήματα, δεν μπορούν να εξαλείψουν πλήρως τις διαφορές που προκύπτουν από το ταλέντο, την εργατικότητα, την τύχη, τις επιλογές ή ακόμη και τα απρόβλεπτα γεγονότα της ζωής. Η ιστορία απέδειξε ότι οι κοινωνίες που επιχείρησαν να επιβάλουν απόλυτη ισότητα κατέληξαν συχνά να περιορίζουν την ελευθερία χωρίς να πετύχουν τον στόχο τους.

Η αληθινή πρόκληση, επομένως, δεν είναι να γίνουν όλοι ίδιοι, αλλά να μπορεί ο καθένας να αναπτύξει τις δυνατότητές του χωρίς άδικα εμπόδια. Μια δίκαιη κοινωνία δεν υπόσχεται ότι όλοι θα φτάσουν στο ίδιο σημείο· προσπαθεί όμως να εξασφαλίσει ότι όλοι θα έχουν μια δίκαιη αφετηρία και την ευκαιρία να πορευθούν σύμφωνα με τις δυνάμεις τους.

Η ισότητα ως δικαίωμα είναι κατάκτηση του πολιτισμού. Η ισότητα ως απόλυτο γεγονός παραμένει μια ουτοπία. Ανάμεσα στις δύο αυτές πραγματικότητες κινείται η ανθρώπινη ιστορία, αναζητώντας πάντοτε μια δύσκολη αλλά αναγκαία ισορροπία ανάμεσα στη δικαιοσύνη και την ελευθερία.

*τη φράση αυτή φέρεται να την διατύπωσε ο Λαμαρτίν.

Λίγα λόγια για τον Λαμαρτίν

Alphonse de Lamartine (1790–1869) ήταν Γάλλος ποιητής, πεζογράφος και πολιτικός. Υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές του γαλλικού ρομαντισμού. Το έργο του χαρακτηρίζεται από λυρισμό, θρησκευτική ευαισθησία και στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη μοίρα. Παράλληλα διαδραμάτισε σημαντικό πολιτικό ρόλο κατά την επανάσταση του 1848 στη Γαλλία

Ζούμε σε μια εποχή που αγαπά τις μετρήσεις. Μετράμε τα βήματά μας, τους παλμούς της καρδιάς μας, την παραγωγικότητά μας, ακόμη και τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς μας. Δεν είναι λοιπόν παράξενο που τις τελευταίες δεκαετίες πληθώρα τεστ νοημοσύνης, προσωπικότητας, συναισθηματικής νοημοσύνης και επαγγελματικής καταλληλότητας έχουν κατακλύσει σχολεία, πανεπιστήμια, στρατούς και μεγάλες επιχειρήσεις.

Το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερο εξελίσσονται αυτά τα εργαλεία, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να απαντηθεί με βεβαιότητα το ερώτημα: τι ακριβώς μετρούν; Οι ίδιοι οι σοβαροί ερευνητές αναγνωρίζουν ότι τα τεστ δεν αποκαλύπτουν ολόκληρο τον άνθρωπο. Μετρούν ορισμένες ικανότητες, τάσεις ή συμπεριφορές μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες, αλλά όχι το πλήρες εύρος της προσωπικότητας και των δυνατοτήτων του.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εμφάνιση της συναισθηματικής νοημοσύνης. Για πολλά χρόνια το τεστ IQ θεωρούνταν σχεδόν η απόλυτη πυξίδα της ανθρώπινης ευφυΐας. Σύντομα όμως έγινε φανερό ότι άνθρωποι με εξαιρετικές γνωστικές ικανότητες συχνά δυσκολεύονταν να συνεργαστούν, να ηγηθούν, να δημιουργήσουν σχέσεις ή να διαχειριστούν τις αποτυχίες τους. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα ότι υπάρχει μια άλλη μορφή ευφυΐας: η ικανότητα να κατανοεί κανείς τα συναισθήματα τα δικά του και των άλλων, να δείχνει ενσυναίσθηση, να ελέγχει τις αντιδράσεις του και να κινείται με ευελιξία μέσα στον κοινωνικό κόσμο.

Κάθε νέο τεστ όμως που φιλοδοξεί να συμπληρώσει το προηγούμενο, μοιάζει να επιβεβαιώνει ένα βαθύτερο συμπέρασμα: ο άνθρωπος είναι μεγαλύτερος από κάθε μέτρηση. Η δημιουργικότητα, η επιμονή, το ήθος, η φαντασία, η αγάπη, η πίστη σε έναν σκοπό, η ικανότητα να σηκώνεται κανείς ύστερα από μια ήττα, δύσκολα χωρούν σε αριθμούς και κλίμακες αξιολόγησης.

Τα τεστ έχουν αναμφίβολα τη χρησιμότητά τους. Μπορούν να προσφέρουν ενδείξεις, να φωτίσουν πτυχές της προσωπικότητας και να βοηθήσουν στη λήψη αποφάσεων. Γίνονται όμως επικίνδυνα όταν μετατρέπονται σε τελεσίδικες ετυμηγορίες για την αξία ενός ανθρώπου.

Τελικά τα τεστ μετρούν κάτι πραγματικό, αλλά όχι τα πάντα. Και ευτυχώς όχι τα πάντα. Γιατί η ανθρώπινη προσωπικότητα παραμένει πιο πλούσια, πιο σύνθετη και πιο απρόβλεπτη από κάθε ερωτηματολόγιο που επιχειρεί να την εγκλωβίσει σε έναν αριθμό.

Είναι λοιπόν χίμαιρα η ιδέα της αθανασίας ;

Μπροστά σε αυτή την πραγματικότητα, η αθανασία ίσως δεν αποτελεί τον σοφότερο ορίζοντα. Αυτό που αντιστέκεται στον χρόνο δεν είναι η αιωνιότητα των σωμάτων. Είναι τα έργα, οι πράξεις, οι σκέψεις και οι εσωτερικές ορμές που αγγίζουν το βαθύτερο στρώμα της ανθρώπινης ύπαρξης. Είναι οι δημιουργίες που μας φέρνουν ενώπιον του υψηλού, που μας υπενθυμίζουν την ευθραυστότητά μας και ταυτόχρονα μας ανοίγουν σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς. Ακριβώς επειδή είμαστε θνητοί, ορισμένα λόγια, ορισμένα έργα και ορισμένες πράξεις ομορφιάς γίνονται αξέχαστα. Πρέπει να αποδεχθούμε την θνητότητα για να ζήσουμε.

Πηγή: Καθημερινή